Sygn. akt I C 1750/20

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

                                                                                              Dnia 14 lutego 2023 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący: Sędzia (del.) Łukasz Bobek

Protokolant: sekretarz sądowy [OSOBA]

po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2023 r. w Krakowie

na rozprawie

sprawy z powództwa [OSOBA] i [OSOBA]

przeciwko Bankowi Millennium S.A. w Warszawie

o zapłatę

1. zasądza od strony pozwanej Bank Millennium A. w Warszawie na rzecz powodów [OSOBA] i [OSOBA] łącznie kwotę 14.486,21 zł (czternaście tysięcy czterysta osiemdziesiąt sześć złotych dwadzieścia jeden groszy) i kwotę 73.580,92 CHF (siedemdziesiąt trzy tysiące pięćset osiemdziesiąt franków szwajcarskich dziewięćdziesiąt dwa centymy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od obu kwot od dnia 16 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty;
2. oddala powództwo w pozostałym zakresie;
3. zasądza od strony pozwanej [OSOBA] łącznie kwotę 11.817 (jedenaście tysięcy osiemset siedemnaście) zł tytułem kosztów procesu.

Sygn. akt I C 1750/20

Uzasadnienie

wyroku z dnia 14 lutego 2023 r.

               Powodowie [OSOBA] i [OSOBA] wnieśli o zasądzenie od Banku Millennium S.A. w Warszawie łącznie kwot 14.486,21 zł i 73.580,92 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 22 maja 2020 r. do dnia zapłaty i kosztów procesu (k. 3-29, 376-406).

Podali, że w dniu 21 lipca 2008 r. zawarli z Bankiem umowę kredytu (aneksowaną    w 2011 r. i 2017 r.) jako konsumenci, bez indywidualnego uzgodnienia jej warunków. Przy zawieraniu umowy nie udzielono im pełnej i zrozumiałej informacji o charakterze kredytu i mechanizmie waloryzacji (kredyt został wyrażony w PLN, indeksowany CHF). Ponadto Bank przewidział dla siebie uprawnienie do jednostronnego kształtowania kursów CHF. Według powodów, umowa była nieważna w całości z powodu jej sprzeczności z prawem oraz na skutek abuzywności istotnych postanowień umownych. W rezultacie, powodom należał się zwrot świadczeń – jako nienależnych – uczynionych na rzecz Banku w wykonaniu umowy.

Strona pozwana Bank Millennium S.A. w Warszawie wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu (k. 68-123, 408-428, 514).

Wskazała na bezzasadność zarzutów w przedmiocie nieważności umowy kredytu i kwalifikowania kwestionowanych postanowień umowy jako niedozwolonych w świetle art. 385¹ k.c. Umowa była zgodna z przepisami prawa, w tym ustawą – Prawo bankowe. Przy zawieraniu umowy powodom, którzy byli lekarzami, w sposób zrozumiały i jednoznaczny wyjaśniono istotę kredytu, nie doszło również do naruszenia dobrych obyczajów i interesu powodów. Strona pozwana zarzuciła także przedawnienie roszczenia w części.

Na rozprawie w dniu 16 grudnia 2022 r. powodowie [OSOBA], że są świadomi wszelkich konsekwencji wynikających z ustalenia nieważności spornej umowy, o których zostali pouczeni przez ich pełnomocnika i Sąd, w całości godzą się z tymi konsekwencjami, sprzeciwiają się zastąpieniu klauzul abuzywnych innymi przepisami i domagają się przyjęcia przez Sąd nieważności spornej umowy (k. 581v.).

            Niesporne w sprawie było:

               W dniu 21 lipca 2008 r. powodowie [OSOBA] zawarli umowę o kredyt hipoteczny o nr. KH/3944/06/2008. W następstwie jej zawarcia powodowie [OSOBA] 200.000 zł.

Ponadto Sąd ustalił, co następuje:

               Powodowie (ur. 1958 r.) mają wykształcenie wyższe medyczne, są lekarzami. W dacie zawarcia spornej umowy prowadzili własny gabinet lekarski. W działalności zawodowej nie zajmowali się kredytami i pośrednictwem finansowym. Byli wówczas właścicielami 2 lokali mieszkalnych, które miały służyć ich dzieciom. W [DZIAŁKA] r. powodowie [OSOBA] złotowy w kwocie 80.000 zł na okres do 2021 r.

Powodowie [OSOBA] na nabycie – dla potrzeb własnych – nieruchomości położonej w Limanowej, zabudowanej domem, gdzie chcieli zamieszkać. Po otrzymaniu środków ze spornego kredytu powodowie [OSOBA] w tym domu i mieszkali w nim do 2010 r. Potem celem ograniczenia kosztów przenieśli się na nieruchomość sąsiednią, a w kredytowanym domu urządzili swoje gabinety lekarskie, pozostawiając część mieszkalną, którą od ok. [DZIAŁKA] lat wynajmują.

dowód: wniosek kredytowy (k. 140-142), zeznania powoda (k. 581v.-583), zeznania powódki (k. 583)

W Banku obowiązywały wewnętrzne procedury kredytowe, w tym określające zasady postępowania z klientami i informacje, które powinny zostać im przekazane przed zawarciem umowy. Pracownicy odbywali szkolenia w tym zakresie.

dowód: zeznania świadka [OSOBA] (k. 494-496), zeznania świadka [OSOBA] (k. 502-504), zeznania świadka [OSOBA] (k. 543-544)

W czerwcu 2008 r. powodowie [OSOBA] w Banku pisemny wniosek o udzielenie kredytu indeksowanego CHF. Wraz z wnioskiem kredytowym powodowie [OSOBA], że zrezygnowali z przedstawionej im oferty kredytu złotowego oraz że zapoznali się z pisemną informacją dotyczącą ryzyka zmian stóp procentowych, a także informacją o ryzyku zmian kursów walutowych, zgodnie z którą zaciągając zobowiązanie w walucie obcej byli narażeni na ryzyko zmian walutowych (wysokość raty i zadłużenia przeliczona na PLN podlegała ciągłym wahaniom w zależności od aktualnego kursu waluty), które to ryzyko było mniejsze przy osiąganiu dochodów w tej samej walucie obcej, dlatego należało rozważyć zaciągnięcie kredytu w PLN jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów walutowych, które,  pomimo atrakcyjnych warunków cenowych, mogły okazać się w długim okresie droższe na skutek wzrostu kursów walutowych. W powyższej informacji zawarto także przykładową symulację obrazującą wpływ obu ryzyk na wysokość raty kredytu, która mogła wzrosnąć z 1.266,69 zł do 1.446,79 zł, tj. o 14,22%, uwzględniając różnicę pomiędzy maksymalnym i minimalnym kursem CHF z okresu ostatnich 12 miesięcy. Ponadto powodom okazano wykres dotyczący kursu CHF do złotego w latach 2000-2008.

 dowód: informacja z 17.06.2008 r. (k. 171), wykres (k. 172)

W celu uzyskania spornego kredytu powodowie [OSOBA] w placówce Banku. Nie negocjowali istotnych postanowień umowy, nie było takiej realnej możliwości.

Powodowie [OSOBA] o udzielenie kredytu w kwocie 200.000 zł, przedstawiając swoje potrzeby i możliwości finansowe. Potrzebowali środków w walucie polskiej celem zapłaty ceny za nieruchomość i w tej walucie z uwagi na zarobkowanie w złotówkach chcieli kredyt spłacać. Powodom nie został zaoferowany kredyt złotowy.

Kredyt frankowy miał być wypłacony i spłacany w PLN. Powodowie [OSOBA] wyjaśniających istotę kredytu indeksowanego. Byli natomiast zapewniani o stabilności waluty CHF, nie wskazywano na ewentualne niebezpieczeństwa związane z tego rodzaju kredytem. Powodowie [OSOBA] informacji o ryzyku walutowym. Nie przedstawiono im symulacji obrazującej istotny wzrost kursu walutowego. Nie uzyskali także informacji o kształtowaniu się spłaty kredytu na przestrzeni obowiązywania umowy w razie wzrostu kursu waluty. Nie było również rozmowy na temat tego, w jaki sposób jest i będzie tworzony kurs CHF.

dowód: wniosek kredytowy (k. 140-142), zeznania powoda (k. 581v.-583), zeznania powódki (k. 583)

Na podstawie spornej umowy Bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów [OSOBA] w kwocie 200.000 zł z przeznaczeniem na zakup nieruchomości w Limanowej (§ 2 ust. 3). Nadto strony ustaliły m.in., że:

- kredyt był indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku w dniu uruchomienia kredytu lub transzy; po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu, Bank miał wysłać powodom pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF i jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania miały wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu i raty kapitałowo-odsetkowej (§ 2 ust. 2),

- okres kredytowania wynosił 240 miesięcy, a kredyt był spłacany co do zasady w równych ratach miesięcznych – z malejącą częścią odsetkową i rosnącą częścią kapitałową, poprzez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych kwot z rachunku powodów (§ 2 ust. 6, § 7 ust. 2 i 3),

- kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, która wynosiła sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M i stałej w okresie kredytowania marży w wysokości 1,05 p.p.; przy takim kredycie powodowie [OSOBA] stopy procentowej, co oznaczało, że w przypadku wzrostu stopy procentowej wzrastało oprocentowanie kredytu i wysokość miesięcznej raty (§ 6 ust. 1-3),

- powodowie [OSOBA] kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych (§ 7 ust. 1),

- zasadniczym zabezpieczeniem spłaty kredytu były: (-) hipoteka kaucyjna do sumy 340.000 zł na nieruchomości lokalowej położonej w Krakowie, (-) cesja praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych zdarzeń losowych nieruchomości i (-) cesja praw z polisy ubezpieczeniowej na życie powodów (§ 9 ust. 1),

- całkowite koszty kredytu na dzień zawarcia umowy wynosiły 104.674,24 zł (§ 12 ust. 1 pkt 1),

- zmiana waluty kredytu miała wpływ na wysokość kwoty kredytu i wysokość rat; w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą oraz odwrotnie był stosowany odpowiednio kurs kupna dewiz lub kurs sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów; w razie zmiany waluty kredytu, powodowie [OSOBA] prowizji zgodnie z cennikiem (§ 4 ust. 5, § 4 ust. 6),

- elementem umowy był m.in. regulamin kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej (§ 11 ust. 2 pkt 1, § 1 ust. 1).

            dowód: umowa kredytu z załącznikiem nr 3 (k. 35-37, 134-136, 173)

            Zgodnie z regulaminem kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (wersja R22):

            - kredyt indeksowany kursem waluty obcej był kredytem udzielonym w PLN, który był indeksowany kursem waluty obcej wg tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (§ 2 pkt 18),

            - kredyt był udzielany w PLN, natomiast mógł być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych; wtedy kredyt był nadal udzielany w złotych polskich oraz w tej walucie kwota kredytu była podana w umowie i była wypłacana klientom (§ 3 ust. 1-2, § 5 ust. 15),

            - rata kredytu indeksowanego była ustalana wg kursu sprzedaży dewiz obowiązującego w Banku na podstawie tabeli kursów walut obcych z dnia spłaty (§ 8 ust. 3),

            - kredytobiorca mógł zastrzec w umowie, że Bank będzie pobierał ratę z rachunku w walucie, do jakiej kredyt był indeksowany, o ile ten rachunek był dostępny w ofercie banku (§ 8 ust. 4),

            - w przypadku kredytu indeksowanego Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu dokonywał przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w tabeli kursów walut obcych (§ 9 ust. 4),

            - w przypadku kredytu indeksowanego kwota wcześniejszej spłaty kredytu obliczana była wg kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych z dnia realizacji, wskazanego przez kredytobiorcę w dyspozycji o dokonanie spłaty; prowizja za wcześniejszą spłatę była ustalana od kwoty wcześniejszej spłaty przeliczonej wg  kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych z dnia realizacji wcześniejszej spłaty (§ 10 ust. 4-5),

            - na wniosek kredytobiorcy Bank mógł co do zasady przewalutować kredyt (nie było to możliwe np. w razie występowania zaległości w spłacie), wg kursów: (-) kupna dewiz z dnia złożenia wniosku na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych – w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą, (-) sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych – w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN (§ 11 ust. 1, 2, 4),

            - w przypadku kredytu indeksowanego prowizja za przewalutowanie była ustalana od kwoty sprzed przewalutowania przeliczonej wg kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych z dnia dokonania przewalutowania (§ 11 ust. 11). 

            W trakcie obowiązywania umowy kredytu doszło do zmiany regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku. W nowym regulaminie (wersja R99) dodatkowo przewidziano, że tabela kursów walut obcych miała być ustalana nie rzadziej niż raz dziennie na podstawie kwotowań rynkowych poszczególnych par walut    przy możliwym odchyleniu dla kursu kupna i kursu sprzedaży nie większym niż 10% od kwotowań rynkowych; w przypadku, gdy tabela kursów walut obcych była ustalana w danym dniu co najmniej dwukrotnie, do ustalenia wysokości raty przyjmowany był kurs sprzedaży dewiz dla danej waluty najkorzystniejszy dla kredytobiorcy z kursów obowiązujących w dniu płatności raty (§ 8 ust. 3).

dowód: regulamin kredytowania osób fizycznych, wersja R22 (k. 150-159), regulamin kredytowania osób fizycznych, wersja R99 (k. 159a-168), cenniki (k. 169-170)

            Aneksem nr 1/2011 z 23 grudnia 2011 r. strony zmieniły umowę kredytu ustalając m.in., że:

               - kurs wymiany walut obcych, na podstawie którego były przeliczane na złote polskie zobowiązania powodów [OSOBA] w walucie obcej, podawany był w tabeli kursów walut obcych Banku,

            - podstawą ustalenia kursów kupna i sprzedaży zawartych w tabeli był kurs bazowy, stanowiący średnią arytmetyczną z ofert kupna i ofert sprzedaży tej waluty oferowanych przez profesjonalnych uczestników rynku walutowego i podanych na stronie serwisu Reuters w chwili tworzenia tabeli; wartości kursu kupna i wartości kursu sprzedaży z tabeli mogły odbiegać od kursu bazowego o nie więcej niż 10%,

            - tabela kursów walut obcych Banku była tworzona przynajmniej raz dziennie każdego dnia roboczego; pierwsza tabela była tworzona między godz. 8:00 a godz. 10:00 danego dnia,

            - tabela kursów walut obcych była publikowana każdorazowo na stronie internetowej www.bankmillennium.pl,

               - w przypadku gdy tabela kursów walut obcych była tworzona w danym dniu co najmniej dwukrotnie, do ustalenia wysokości zobowiązania wyrażonego w walucie obcej był przyjmowany kurs sprzedaży dewiz dla danej waluty najkorzystniejszy dla powodów [OSOBA] dewiz obowiązujących w Banku w dniu przeliczania zobowiązania na złote polskie,

            - spłata rat kredytu i przedterminowa spłata kwoty kredytu miały być dokonywane przez powodów w walucie obcej, do której kredyt był indeksowany, przez rachunek walutowy prowadzony bezpłatnie, z którego miały być przez Bank potrącane należne kwoty.

            dowód: aneks z 23.12.2011 r. (k. 43, 137), wnioski o zmianę warunków kredytu (k. 143-148)

Aneksem z dnia 19 października 2017 r. do umowy kredytu strony obniżyły wysokość marży Banku do poziomu 0,50%, zaś powodowie [OSOBA] częściowej spłaty kredytu kwotą co najmniej 30.000 CHF w terminie do 19 listopada 2017 r., pomijając kwoty rat wynikające z harmonogramu, a kwota ta miała zostać ustalona wg kursu równego kursowi średniemu NBP dla CHF z dnia wskazanego jako dzień realizacji dyspozycji częściowej spłaty kredytu.

dowód: aneks z 19.10.2017 r. (k. 44, 138), wniosek o zmianę warunków kredytu (k. 149)

            Kredyty indeksowane do waluty CHF były księgowane w tej walucie w dokumentacji księgowej Banku i prezentowane w jego sprawozdaniach finansowych jak kredyty walutowe. Zaciągane przez klientów kredyty frankowe były finansowane głównie z pożyczek na rynku międzybankowym. Kredyt mógł być spłacany bezpośrednio w walucie CHF lub w PLN. Tabela kursów walut obcych Banku była tworzona codziennie przez pracownika Banku, w oparciu o ustalony średni kurs USD/PLN na rynku międzybankowym na podstawie notowań w serwisie Reuters, który był wprowadzany do aplikacji Banku, która była zasilana on-line kursami pozostałych walut w relacji do USD; w przypadku CHF kurs USD/PLN był dzielony przez kurs USD/CHF. W kolejnym kroku aplikacja uwzględniała marże kursowe, dodając je do wyliczonego kursu średniego – w przypadku kursów sprzedaży lub odejmując je od kursu średniego – w przypadku kursów kupna.

               dowód: zeznania świadka [OSOBA] (k. 498-499), zeznania świadka [OSOBA] (k. 560-563)

Powodowie [OSOBA] w złotówkach, zapewniając środki na rachunku bankowym złotowym. Później spłacali kredyt w CHF poprzez rachunek walutowy, na którym zapewniali środki w walucie CHF.

W wykonaniu umowy powodowie [OSOBA] 62.475,14 zł i 73.580,92 CHF, a w dniu 27 lutego 2019 r. kwotę 69.718,35 zł.

            dowód: zaświadczenie Banku z 20.04.2020 r. z załącznikami (k. 49-55), zestawienia transakcji (k. 183-187, 364-371), zeznania powoda (k. 581v.-583), zeznania powódki (k. 583)

Pismem z 4 maja 2020 r. powodowie [OSOBA], wzywając stronę pozwaną do zapłaty kwot 132.193,49 zł i 73.580,92 CHF tytułem nienależnie spełnionego świadczenia w wykonaniu spornej umowy, powołując się na abuzywność jej postanowień.

            dowód: pismo powodów z 4.05.2020 r. (k. 45-47)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane dowody z dokumentów, których autentyczność i treść nie była kwestionowana przez strony i nie budziła wątpliwości Sądu.

Na podstawie zeznań powodów (k. 581v.-583, 583) Sąd ustalił okoliczności zawarcia umowy kredytu, w tym treść informacji przekazanych przez przedstawiciela Banku. Zeznania te były zbieżne, spójne, odpowiadające dość powszechnej praktyce zawierania umów tego rodzaju. Nie było podstaw do czynienia ustaleń, że powodowie [OSOBA] o: sposobie ustalania kursów przez bank i o ryzyku kursowym, w znaczeniu, jakie okoliczności decydowały o zmianie kursów, jakie było prawdopodobieństwo zmiany kursów, w tym co do zakresu zmiany oraz wpływu tej zmiany na wysokość zobowiązania powodów. Oczywiste było, że powodowie [OSOBA] z tego, że kursy walut ulegają wahaniom (wiedza powszechna), a zmiana kursu rodzi konsekwencje w postaci zmiany salda zobowiązania i wysokości rat. Sposób prowadzenia rozmowy z powodami (charakterystyczny dla praktycznie wszystkich przypadków zawierania umów w CHF) wskazywał na to, że przedstawiciel Banku skupiał się w zasadzie tylko na usunięciu wątpliwości powodów [OSOBA] zawierania umowy indeksowanej walutą obcą. Stąd zapewnienie o stabilności waluty i w konsekwencji wywołanie przekonania o niskim prawdopodobieństwie istotnych zmian kursu waluty. W efekcie powodowie [OSOBA] informacji pozwalających im na w pełni świadome podjęcie decyzji o wyborze kredytu indeksowanego walutą obcą, gdyż wyobrażenia, jakie wywołały u nich informacje przekazywane przez przedstawiciela Banku, odpowiadały optymistycznej wersji zmiany kursu waluty. Na podstawie takich informacji powodowie [OSOBA], że po tak długim okresie spłacania kredytu (kredyt na 20 lat), na skutek nieprzewidzianych zmian kursu, będą mieli do spłaty faktycznie większą kwotę niż w momencie zawierania umowy. Strona pozwana nie przedstawiła dowodów, z których jednoznacznie wynikałoby, że powodowie [OSOBA] w sprawie spornego kredytu informację zrozumiałą, rzeczową, kompletną i wyczerpującą. W szczególności, uwzględniając zeznania powodów, nie było podstaw do przyjęcia, że powodom przekazano i omówiono z nimi niepodpisaną symulację z daty 1 lipca 2008 r. załączoną do odpowiedzi na pozew (k. 182). Nie dało się zakwestionować, że formalnie procedury zawierania umowy o kredyt w CHF nakładały na pracowników Banku obowiązki szczegółowego informowania kredytobiorcy o ryzyku, przy czym faktycznie pracownicy przekazywali kredytobiorcom skąpe informacje, podkreślając stabilność waluty oraz deprecjonując ryzyko związane z zawarciem umowy. Powodowie [OSOBA], że otrzymali informację z 17 czerwca 2008 r. (k. 171). Sąd jako wiarygodne uznał jednak wyjaśnienie powodów, że nie objaśniono im treści tej informacji. Nadto z powyższego dokumentu wynikało, że został on sporządzony w oparciu o założenie, że kredyt indeksowany był z zasady bardziej korzystny dla klientów niż kredyt złotowy ze względu na niższe raty i oprocentowanie. Z kolei wartość stanowiąca różnicę między maksymalnym i minimalnym kursem CHF (podana w ww. informacji jako przykład wpływu zmiany stopy procentowej i kursu waluty na wysokość raty) była obliczona wyłącznie na podstawie danych z ostatnich 12 miesięcy i przy takich złożeniach wynosiła 14,22%, co oznaczało, że symulacja ta miała charakter wybiórczy, nie obejmowała choćby najwyższego notowanego wzrostu wartości franka szwajcarskiego z lutego 2004 r. Sąd uznał również za wiarygodne zeznania powodów w kwestii nieprzedstawienia im oferty kredytu złotowego (k. 582; inaczej w oświadczeniu z k. 171), albowiem gdyby taką ofertę złożono, to jej treść (tak jak i inne kwestie związane z zawieraniem umowy) byłaby odzwierciedlona w dokumencie, którego jednak nie przedstawiono. W świetle zawartej we wniosku kredytowym informacji o uprzednio zaciągniętym kredycie złotowym, jako nieprzekonujące Sąd uznał zeznanie powoda [OSOBA] takiego kredytu, przy czym mogło być to spowodowane upływem ponad 20 lat od zaciągnięcia tego kredytu.

 Odnośnie do zeznań świadków: [OSOBA] (k. 494-496), [OSOBA] (k. 502-504) oraz [OSOBA] (k. 543-544) – pracownic Banku należało wskazać, że dotyczyły one jedynie modelowej procedury sprzedaży kredytów czy podpisywania aneksów, a nie okoliczności związanych z zawieraniem spornej umowy czy aneksów do niej. [OSOBA] w ogóle nie brała udziału w zawieraniu umowy kredytu i aneksów, a podane przez nią informacje przedstawiały wzorcowe postępowanie przy oferowaniu kredytów oraz zawieraniu umów. Pozostali świadkowie nie pamiętali żadnych okoliczności odnoszących się do umowy kredytu czy aneksów z 2011 i 2017 r., w których zawarciu brali udział. Nadto świadek [OSOBA] nie miała wiedzy, czy w związku z aneksowaniem umowy kredytu były udzielane informacje związane z ewentualną abuzywnością postanowień umownych (k. 494). Z kolei świadek [OSOBA] „nigdy nie zawierała z klientami umów kredytów hipotecznych” (k. 543; choć z dalszych wypowiedzi świadka mogło wynikać co innego), stąd też nawet w tym zakresie jej doświadczenie ogólne było niewielkie.

Zeznania świadków: [OSOBA] (k. 560-563) – pracownika departamentu kontroli księgowej Banku i świadka [OSOBA] (k. [KW]-499) – byłego pracownika Banku w wydziale transakcji międzybankowych nie odnosiły się do okoliczności zawierania umowy, ale generalnie dotyczyły reguł funkcjonowania kredytów indeksowanych CHF od strony księgowej oraz zasad ustalania kursów walut obcych. Zeznania te jawiły się jako rzeczowe, ale z uwagi na ich przedmiot nie miały istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia. 

Sąd pominął dowód z opinii biegłego zgłoszony przez strony (k. 585) na podstawie art. 235² § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż – mając na uwadze zebrane w sprawie dowody i zakres okoliczności bezspornych – powołanie biegłego ds. rachunkowości, finansów i bankowości nie przyczyniłoby się do ustalenia okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie w przedmiocie żądań głównych. Z pewnością też spowodowałoby istotne przedłużenie czasu trwania postępowania.

Ustalając stan faktyczny Sąd pominął dokumenty dotyczące faktów niespornych i w zakresie, w jakim odnosiły się one do okoliczności, które nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia.

            Sąd zważył, co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie, z wyjątkiem – co do części – roszczenia odsetkowego.

            W przedmiotowej sprawie została zawarta umowa o kredyt indeksowany kursem franka szwajcarskiego (CHF). Konstrukcja umowy była taka, że powodom został udzielony kredyt w PLN (faktycznie miał zostać wypłacony w złotych), a następnie dla celów ustalenia wysokości zobowiązania został przeliczony na walutę CHF, która to operacja prowadziła do ustalenia wysokości zobowiązania powodów; od kwoty zobowiązania wyrażonej w CHF miały być liczone odsetki. Kredyt miał być zgodnie z umową spłacany w złotych, przy czym każda rata spłacana w złotych miała być kolejno przeliczana na CHF. Wszystkie przeliczenia miały być dokonywane w oparciu o tabele kursów waluty, ustalane przez Bank.

Dokonując analizy charakteru zawartej umowy, w świetle art. 65 § 1 i 2 k.c. należało uwypuklić cel tej umowy. Powodowie [OSOBA] środków w polskiej walucie (we wniosku kredytowym kwota kredytu na finansowanie inwestycji została również wskazana w PLN) i w tej samej walucie kredyt miał być spłacany. W tym kontekście waluta franka szwajcarskiego miała charakter waloryzacyjny. Przedmiotowy kredyt był oferowany „na fali” tworzonych przez banki produktów, które odnosiły wysokość zobowiązania do waluty CHF, która w tamtym okresie miała charakter tylko rozliczeniowy (chodziło o niższe koszty zawarcia umowy i wyższą zdolność kredytową). Oferty banków różniły się, ale końcowo zamiarem stron było doprowadzenie do sytuacji, gdy waluta CHF będzie służyć jedynie ustaleniu wysokości zobowiązania. Powyższej konstatacji nie zmieniało to, że w umowie używano sformułowań sugerujących walutowy charakter kredytu. Istotą umowy było bowiem wypłacenie i spłacanie kredytu w złotych oraz wyrażenie zobowiązania w CHF. Nie było przy tym podstaw do kwestionowania (co do zasady) możliwości zawierania umów waloryzowanych walutą obcą (w dacie zawarcia przedmiotowej umowy). Umowy takie nie były sprzeczne z zasadą walutowości, z art. 69 ustawy – Prawo bankowe i zasadą swobody umów. Istniały natomiast uzasadnione podstawy do stwierdzenia, że klauzule, na podstawie których dochodziło do przeliczenia wypłaconej w złotówkach kwoty kredytu i spłacanej w złotówkach na CHF według kursu z tabeli Banku, były klauzulami abuzywnymi (§ 2 ust. 2, § 4 ust. 6,  § 7 ust. 1 umowy, § 3 ust. 2, § 8 ust. 3 regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej).

Należało zaznaczyć, że dla oceny zakwestionowanych przez powodów [OSOBA] kątem ich abuzywności nie miał większego znaczenia fakt, że kilka lat po zawarciu umowy Bank zaproponował powodom zawarcie aneksu dotyczącego kursu waluty i spłaty kredytu w CHF, który ostatecznie oni zaakceptowali. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się bowiem według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała SN z 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). Z treści aneksu z 2011 r. i z okoliczności towarzyszących jego zawarciu, i z aneksu z 2017 r. nie wynikało, aby wskutek tych porozumień do umowy kredytu miała nastąpić sanacja niedozwolonych postanowień umowy, a zgoda powodów [OSOBA] wyraźnie i stanowczo ukierunkowana na sanowanie wadliwych klauzul. Samo wyrażenie zgody na zmianę umowy kredytu poprzez wyeliminowanie, zastąpienie czy uzupełnienie niedozwolonego postanowienia – chociażby zmiana ta była indywidualnie uzgodniona – nie może być bowiem traktowane samo przez się jako wyraz woli sanowania wadliwego postanowienia ze skutkiem ex tunc. Należało przy tym dodać, że treść aneksu z 2011 r. wcale nie usuwała wszelkich wątpliwości co do reguł spłaty kredytu po zmianie waluty i odnośnie do zasad ustalania kursów walut, które nadal były niejasne i pozostawały w gestii Banku.

Stosownie do art. 385¹ § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny. Jeżeli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 385¹ § 2). Przepis art 385ˡ k.c. został wprowadzony do polskiego systemu prawnego wskutek implementowania dyrektywy Rady  nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a zatem w perspektywie tej dyrektywy powinien być też wykładany. Zgodnie z art. 3 dyrektywy warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli, stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania art. 3 do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Wg art. 5 dyrektywy, w przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Ugruntowany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości jest pogląd, że aby ustalić czy nierównowaga pozostaje w sprzeczności z wymogami dobrej wiary należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie oczekiwać, że konsument ten przyjąłby warunek w drodze negocjacji.  

Oceniając kwestię abuzywności spornych klauzul umownych, należało zacząć od stwierdzenia, że powodowie [OSOBA] w rozumieniu art. 221 k.c. Jak wynikało bowiem z treści umowy i zgodnych zeznań powodów, zaciągnęli on kredyt na cele mieszkaniowe niezwiązane z prowadzeniem działalności gospodarczej. To, że w późniejszym okresie ta nieruchomość w części posłużyła również prowadzeniu działalności gospodarczej powodów (gabinetów lekarskich) nie wyłączyło konsumenckiego charakteru sprawy. W tym zakresie strona pozwana nie podniosła zarzutów.

               Nie ulegało również kwestii, że warunki umowy o kredyt indeksowany, w tym oddające jej istotę, były nienegocjowane (pomijając kwotę kredytu czy okres spłaty). To Bank sformułował kompletną treść umowy i powodowie [OSOBA] do umowy kredytu lub zrezygnować z jej zwarcia. W sprawie strona pozwana nie przedstawiła dowodu pozwalającego na odmienne ustalenie, a jednocześnie ze stanowczych zeznań powodów, odpowiadających doświadczeniu, wynikało, że umowy nie dało się negocjować. Sama zgoda na zawarcie umowy o kredyt zawierający klauzule waloryzacyjne czy też np. wnioskowanie o niższą marżę z pewnością nie mogły być utożsamiane z faktem indywidualnych negocjacji w kwestii treści tych postanowień. Z indywidualnym uzgodnieniem postanowień umowy nie można było identyfikować także przeczytania umowy, a nawet wyjaśnienia jej treści przez doradcę, ponieważ te postanowienia pozostawały częścią wzorca umownego stosowanego przez Bank, a ich odczytanie, czy próba objaśnienia mechanizmu waloryzacji, nie oznaczała, że powodowie [OSOBA], w jakikolwiek sposób zmienić. Za indywidualnie uzgodnione można bowiem uznać jedynie te postanowienia umowy, które były przedmiotem negocjacji, bądź wynikiem porozumienia lub też świadomej zgody co do ich zastosowania, o czym w okolicznościach tej sprawy nie mogło być mowy.

Dla Sądu, w świetle orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości (np. wyrok z 3.10.2019 r., C-260/18, pkt 44), było także jasne, że kwestionowane postanowienia umowy kredytu tyczyły się głównych świadczeń stron. Nie ograniczały się one bowiem do uzupełniającego określenia sposobu zmiany wysokości świadczenia powodów w przyszłości, ale wprost świadczenie to określały. Bez przeprowadzenia stosownych przeliczeń walutowych nie doszłoby do ustalenia wysokości kapitału podlegającego spłacie ani do ustalenia wysokości raty kredytowej.

Pomimo takiego charakteru ww. postanowień (jako określających główne świadczenia stron), ich kontrola pod kątem abuzywności była dopuszczalna, albowiem postanowienia te nie zostały sformułowane jednoznacznie, prostym i zrozumiałym językiem, jak to dobitnie zostało wyrażone w treści dyrektywy (art. 4 ust. 2). Wyrażenie warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem ma zapewnić konsumentowi podjęcie świadomej i rozważnej decyzji co do zawarcia umowy. Nie sprzyja zaś temu odsyłanie do aktów prawnych, wewnętrznych uregulowań, czy też załączników (jak w niniejszej sprawie – tabel kursowych) nieujętych w skonkretyzowanej postaci w umowie. Przyznanie bankowi prawa do ustalania kursu waluty bez ograniczenia jednoznacznie oznaczonymi i obiektywnymi kryteriami świadczyło o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowień umownych (np. wyrok SA w Białymstoku z 9.05.2019 r., I ACa 47/19, LEX nr 2712200, wyrok SN z 15.11.2019 r., V CSK 347/18, LEX nr 2749471).

               Dalej należało wskazać, że algorytm przeliczenia wypłaconego w złotych kredytu i spłaconych w złotych rat, odwołujący się do tabeli kursowej Banku, ukształtował prawa i obowiązki powodów [OSOBA] w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Takie naruszenie interesów konsumenta oznacza nieuzasadnioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej i nierzetelnym potraktowaniem. Odwołanie do kursów walut zawartych w „tabeli kursów” Banku oznaczało w sposób niebudzący wątpliwości Sądu naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków pomiędzy partnerami stosunku obligacyjnego. Ukształtowane jednostronnie w umowie kredytowej w drodze postanowienia zaczerpniętego z wzorca umowy przez Bank uprawnienie do ustalania kursu waluty nie mogło być dowolne, tj. nie doznawać żadnych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Należało je ocenić jako element treści umowy skutkujący nierównomiernym rozkładem praw i obowiązków stron umowy kredytowej, prowadzący do naruszenia interesów konsumenta, w tym głównie interesu ekonomicznego, odpowiadającego wysokości poszczególnych rat kredytu. Redakcja spornych postanowień umowy pozostawiła Bankowi dowolność w zakresie wyboru kryteriów ustalania kursu franka szwajcarskiego w swoich tabelach kursowych; ani w umowie ani w regulaminie (wersja R22) nie zostały wskazane żadne wskaźniki kształtowania kursu walut niezależne od woli stron. Bank mógł więc arbitralnie określać te wskaźniki, a powodowie [OSOBA] to żadnego wpływu. Dla powyższej oceny nie miała żadnego znaczenia zmiana zawarta w nowym regulaminie (wersja R99), przewidziana w § 8 ust. 3, albowiem nie została ona inkorporowana do umowy, a przede wszystkim jej treść była nadal wysoce wątpliwa w świetle kryterium czytelności i jednoznaczności zasad ustalaniu kursów walutowych. Nawet przyjęcie, że kursy wymiany walut były przez Bank określane w oparciu o czynniki obiektywne i nie odbiegały istotnie od kursów stosowanych przez inne banki komercyjne czy od średniego kursu NBP, nie miało większego znaczenia, gdyż abuzywność postanowień ocenia się według stanu na datę zawarcia umowy (cyt. uchwała w sprawie III CZP 29/17), a przede wszystkim jej istota tkwi nie w sposobie wykonywania umowy (choćby najbardziej korzystnym dla konsumenta), ale w treści jej postanowień, które dopuszczają możliwość jednostronnego kształtowania przez Bank kursów walut, a więc obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. Zarząd Banku na podstawie tak sformułowanych przepisów, w każdej chwili mógł podjąć dowolną decyzję co do wyznaczenia kursu waluty i tym samym określenia wysokości zobowiązania kredytobiorców.

Takie postanowienia umowy kredytu w sposób ewidentny naruszały równorzędność stron. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polegało w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia Banku i wysokości świadczenia powodów [OSOBA] tego pierwszego. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale w sprawie III CZP 40/22, sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu (uchwała z 28.04.2022 r., LEX nr 3337513).

Treść klauzuli umowy kredytu, ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest odniesiony, powinna, na podstawie zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia świadczenia banku, zadłużenia, czy też raty kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez ten bank. Okoliczność, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie, nie może uzasadniać braku wskazania w postanowieniach umowy i w ramach informacji dostarczonych przez bank w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (zob. np. wyrok TSUE z 18.11.2021 r., C 212/20, LEX).

Także z orzecznictwa TSUE wynika, że prawidłowe pouczenie ze strony banku winno uświadomić kredytobiorcy, że ryzyko kursowe ma charakter nieograniczony oraz ukazywać wpływ silnej deprecjacji waluty krajowej, w której dokonywane są płatności w stosunku do waluty indeksacji kredytu, na wysokość raty i saldo kredytu. Niekiedy może to bowiem spowodować, że ciężar spłaty kredytu będzie dla konsumenta nie do udźwignięcia. Sama wiedza konsumenta o zmienności kursów nie świadczy jeszcze o świadomości poziomu tego ryzyka. Pouczenia, co ma znaczenie podstawowe, muszą być jasne, szczegółowe, zawierać symulacje oraz przedstawiać zmiany kursu w długim okresie, najlepiej, gdyby był to czas obowiązywania umowy (zob. np. wyroki TSUE z 30.04.2014 r., C-26/13, ZOTSiS 2014/4/I-282 i z 20.09.2018 r., C-51/17, ZOTSiS.2018/9/I-750). Kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu odniesionego do waluty obcej ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w razie spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony. Po drugie, bank musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany oraz ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej. Wreszcie, konsument powinien mieć faktycznie możliwość zapoznania się ze wszystkimi warunkami umowy, bowiem dostarczona w stosownym czasie przed zawarciem umowy informacja o warunkach umowy i jej skutkach ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta, ponieważ to w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się w umowie warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę.

Z poczynionych w sprawie ustaleń bezsprzecznie wynikało, że strona pozwana nie spełniła obowiązku informacyjnego wg opisanych wyżej wymagań. Przekazane powodom dane miały charakter ogólny, nie przedstawiono im informacji i symulacji obrazujących zmiany kursu w całym okresie obowiązywania umowy i ich wpływu na stan zadłużenia. Na podstawie podanych informacji powodowie, nawet biorąc pod uwagę ich wiek, wykształcenie i doświadczenie, nie mieli realnych szans, aby zorientować się w skali ryzyka związanego z możliwą zmianą kursu CHF i wpływu tego ryzyka na wysokość zobowiązania kredytowego i poszczególnych rat. Oczywiste było, że powodowie [OSOBA], że kursy się zmieniają i po przeczytaniu umowy, jak każdy przeciętny konsument, musieli mieć świadomość, że kursy waluty, które będą brane do przeliczeń, będą miały wpływ na wysokość zobowiązania. Pouczenie o ryzyku kursowym ma jednak na celu nie tylko wskazanie na powyższą okoliczność (która generalnie jest powszechnie znana), ale ma przede wszystkim służyć uzmysłowieniu kredytobiorcy konkretnych niebezpieczeństw, które wiążą się z zaciągnięciem kredytu waloryzowanego walutą obcą i umożliwić mu dokonanie kalkulacji opłacalności zaciągnięcia takiego kredytu w kontekście prawdopodobieństwa nieograniczonej zmiany kursu waluty obcej.

Stosowana przez banki strategia marketingowa nakierowana była na uwypuklenie korzyści związanych ze sprzedawanym produktem; sposób przedstawienia produktu przez doradcę całkowicie wypaczał sens informacji o ryzyku kursowym. Porównywanie kredytu (rat) w PLN i CHF (k. 182) wskazywało na pozorne korzyści odnoszone przez kredytobiorcę, związane z niższym obciążeniem związanym ze spłatami (pozorne, gdyż taka symulacja miałaby sens tylko w razie możliwości przewidzenia kursów waluty w całym okresie kredytowania). Wskazanie na stabilność waluty franka szwajcarskiego z równoczesnym odniesieniem do renomy związanej z produktami szwajcarskimi, a także na historyczne kursy CHF (które wykazywały niewielkie i przewidywalne wahania, które w dłuższej perspektywie kompensowały się), ograniczało w zdecydowanym stopniu świadomość ryzyka związanego z zaciągnięciem zobowiązania w walucie obcej. Stabilność waluty CHF związana była z polityką finansową prowadzoną przez Szwajcarski Bank Narodowy, określonym otoczeniem politycznym i gospodarczym, przy czym w dłuższej perspektywie czasowej (kredyty w CHF były zaciągane na 20-35 lat) nie było podstaw do prognozowania niezmienności ww. stanu. Takie prognozy (oparte na sytuacji politycznej) mogą być tworzone wyłącznie dla krótkich okresów (kilku miesięcy, roku). W związku z powyższym konsument powinien zostać pouczony o ryzyku kursowym w taki sposób, że powinien mieć świadomość tego, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, zarabiając pieniądze w walucie polskiej, ponosi w zasadzie nieograniczone ryzyko związane z nabywanym produktem.

Z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. wynika, że postanowienia abuzywne nie wiążą konsumenta, ale strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy, na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. W wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, a także w ten sposób, że z jednej strony skutki dla sytuacji konsumenta wynikające z unieważnienia całości umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler (C-26/13), należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie. Według Trybunału, powołany przepis stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. Przepis ten stoi także na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.

Z wypowiedzi Trybunału Sprawiedliwości wynika, że klauzule indeksacyjne stanowią główne świadczenia stron cechujące umowę takiego kredytu. Zatem bez nich umowa kredytu nie powoduje nawiązania pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu denominowanego lub indeksowanego, gdyż strony nie są w stanie ustalić wysokości swoich świadczeń. Dotyczy to zarówno wysokości kwot, które kredytobiorca ma spłacić bankowi, jak i wartości kwoty wypłacanego kredytu. Wobec nieuzgodnienia przez strony wysokości takich świadczeń, umowę należało uznać za nieważną, albowiem pozostawienie umowy w kształcie okrojonym (tj. z pominięciem klauzul indeksacyjnych określających główne świadczenia), stanowiłoby naruszenie art. 353¹ k.c. Byłoby sprzeczne z istotą, naturą stosunku zobowiązaniowego, który strony chciały wykreować, albowiem bez takich postanowień nie może dojść do ważnego zawarcia umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej.

Taki charakter tych klauzul po stwierdzeniu ich abuzywności uzasadnia upadek całej umowy (jako zasada). Zapobiec temu, gdyby miało to narazić konsumenta na niekorzystne skutki, może zgoda konsumenta, przy czym muszą istnieć przepisy, które nadawać się będą do zastąpienia usuwanych z umowy klauzul. Wśród polskich przepisów prawa cywilnego nie ma przepisów odnoszących się do umowy kredytu indeksowanego, na podstawie których możliwe byłoby uzupełnienie umowy. W chwili zawarcia umowy nie istniały w polskim systemie prawnym przepisy dyspozytywne umożliwiające zastąpienie eliminowanych klauzul przeliczeniowych. Przepis art. 358 k.c. o treści umożliwiającej przeliczanie zobowiązania wyrażonego w walucie obcej na PLN wszedł w życie w dniu 24 stycznia 2009 r., stąd mając na uwadze kwestie intertemporalne, należy wykluczyć zastosowanie ww. przepisu, albowiem ważność umowy badana jest w odniesieniu do stanu prawnego istniejącego w chwili zawarcia umowy. Zdaniem Sądu, możliwości zastąpienia postanowienia umownego nie można również wywieść w drodze analogii z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe. Jednocześnie Trybunał Sprawiedliwości opowiedział się wyraźnie przeciwko możliwości zastosowania (dla wypełnienia luki powstałej wskutek usunięcia postanowień abuzywnych z umowy) przepisów o charakterze ogólnym odsyłających do zasad słuszności, współżycia społecznego. Uznał natomiast za możliwe pozostawienie umowy bez zmian, pod warunkiem że konsument, mając świadomość abuzywności klauzul w niej zawartych, godzi się na to.

               W świetle dotychczasowych wywodów, uwzględniając stanowisko powodów [OSOBA] i wyraźnie zaakcentowane na przedostatniej rozprawie, należało stwierdzić zaistnienie podstaw do uznania spornej umowy za nieważną w całości. Jeśliby przyjąć, że eliminacja z umowy ma odnosić się wyłącznie do postanowienia dotyczącego przeliczenia kursów waluty przy wypłacie kredytu, przy pozostawieniu waloryzacji (waloryzacja określa istotę i naturę przedmiotowej umowy), to miałaby miejsce sytuacja, kiedy wciąż funkcjonuje kredyt waloryzowany walutą obcą, natomiast brak jest uzgodnionego kursu przeliczeniowego, według którego będzie ustalana wysokość zobowiązania Banku. Doszłoby do sytuacji, gdy wypłacana kwota z uwagi na brak przelicznika nie będzie mogła być skorelowana z kwotą kredytu wskazanego w umowie oraz brak będzie korelacji pomiędzy kwotą zobowiązania a spłatami dokonywanymi w PLN. W takim przypadku umowa będzie po prostu niewykonalna, albowiem mechanizm waloryzacji nie będzie mógł być zastosowany, tym samym nie zostanie określona wysokość świadczenia.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r. w sprawie V CSK 382/18, nie powinno budzić wątpliwości, że o zaniknięciu ryzyka kursowego można mówić w sytuacji, w której skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji jest przekształcenie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy, oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Zarazem należy uznać, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (LEX nr 2771344; zob. też wyrok SA w Krakowie z 30.07.2020 r., I ACa 99/19, LEX nr 3054130).

Zastosowanie średniego kursu NBP jako sposobu rozwiązania problemu abuzywności w ramach spornej umowy kredytu nie było właściwym mechanizmem usunięcia wadliwości zakwestionowanego postanowienia umownego, albowiem nie prowadziło do jednoznacznego sformułowania postanowienia umowy. Nadal nie było bowiem wiadome, jakie kryteria będą  brane pod uwagę przy kształtowaniu kursu waluty oraz nadal zachodziły niebezpieczeństwa obejmujące niekontrolowane wahania wysokości rat kredytu i całego zadłużenia w zależności od kursu waluty.

Skutkiem nieważności umowy kredytu była konieczność dokonania rozliczeń (zwrotu spełnionych przez strony świadczeń) zgodnie z art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c., przy zastosowaniu zasady dwóch kondykcji (zob. uchwała SN z 7.05.2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56). W sprawie nie zachodziły okoliczności przewidziane w art. 411 k.c.

Powodowie [OSOBA] strony pozwanej [OSOBA] kwotę 73.580,92 CHF oraz co najmniej 14.486,21 zł, co miało potwierdzenie w dokumentach i, jeśli chodziło o sam fakt zapłaty, nie zostało zakwestionowane przez stronę pozwaną. W związku z tym powyższe kwoty podlegały zasądzeniu w całości jako spełnione w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, a więc nienależne w świetle art. 410 § 2 k.c.

W kwestii daty początkowej naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie zgodnie z art. 481 § 1 i 2 k.c., uwzględniając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w cyt. uchwale z 7 maja 2021 r., należało przyjąć, że wymagalność roszczeń związanych z nieważnością kredytu następuje dopiero z chwilą podjęcia przez kredytobiorcę wiążącej decyzji co do ewentualnego sanowania niedozwolonej klauzuli i co do zaakceptowania konsekwencji całkowitej nieważności umowy oraz sprzeciwienia się udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej. Dopiero wtedy bowiem można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 120 § 1 zdanie 1 k.c.). Samo wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. W toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta, po uzyskaniu stosownej informacji, będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy.

Mając na uwadze treść oświadczeń składanych przez powodów w toku procesu (do dnia rozprawy z 16 grudnia 2022 r.) oraz przed jego wszczęciem (k. 45) należało uznać, że dopiero pouczenie powodów i złożenie przez nich stosownych oświadczeń na ww. rozprawie przesądziło o definitywności ich roszczenia, stąd też od dnia tej rozprawy zasądzono odsetki, a za okres wcześniejszy żądanie w tym zakresie oddalono.

Konsekwencją przyjęcia powyższego stanowiska co do wymagalności roszczenia o zapłatę musiało być stwierdzenie bezskuteczności podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia na podstawie art. 118 k.c. w zw. z art. 120 § 1 zdanie 2 k.c.

Z uwagi na podstawę rozstrzygnięcia zbędne było odnoszenie się do innych podstaw oceny zgłoszonego powództwa, przytaczanych przez strony w toku procesu. W nawiązaniu do treści art. 327¹ § 2 k.p.c. należało podkreślić, że uzasadnienie zostało sporządzone w sposób możliwie zwięzły. Nie sposób było odnieść się w nim do wszystkich twierdzeń i zarzutów zgłoszonych w kilkudziesięciostronicowych pismach procesowych stron, gdyż wymagałoby to bardzo obszernego opracowania. Sąd co do zasady przedstawił zatem własne stanowisko w kwestii stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, jedynie uzupełniająco odnosząc się do części innych zagadnień podniesionych przez strony, istotnie rzutujących na stan sprawy.

Z podanych przyczyn orzeczono, jak w pkt. 1 i 2 wyroku na podstawie powołanych przepisów.

               O kosztach procesu orzeczono zgodnie z art. 100 zdanie 2 k.p.c. w zw. z art. 109 § 2 k.p.c. Powodowie [OSOBA] do zasady, a oddalenie powództwa [OSOBA] w części odsetkowej i to w niepełnym zakresie. Na zasądzone koszty złożyły się: opłata od pozwu – 1.000 zł (k. 32), opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 zł (k. 31) i wynagrodzenie pełnomocnika – 10.800 zł stosownie do § 2 pkt 7 rozporządzenia [OSOBA] z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. W tym przedmiocie rozstrzygnięto w pkt. 3 wyroku.