Sygnatura akt II Ca 622/22

      WYROK

       W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

                                                                                              Dnia 17 lutego 2023  roku

Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział  Cywilny-Odwoławczy

w składzie następującym:

                        Przewodniczący:  Sędzia  Anna Koźlińska

po rozpoznaniu  w dniu  25 stycznia 2023   roku w Krakowie

na rozprawie 

sprawy z powództwa [OSOBA] i [OSOBA]

przeciwko Bankowi Millenium spółce akcyjnej z siedzibą w Warszawie

o zapłatę

na skutek apelacji  strony pozwanej 

od wyroku Sądu Rejonowego dla [OSOBA] w Krakowie 

z dnia 11 stycznia 2022 roku  sygnatura akt  I C 1759/19/S

1.zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I. w zakresie orzeczonych nim odsetek zasądzając je do dnia 6 czerwca 2022 roku oraz w uwzględnieniu zgłoszonego przez stronę pozwaną zarzutu zatrzymania  zastrzega stronie pozwanej Bank Millenium spółce akcyjnej z siedzibą w Warszawie się ze spełnieniem świadczenia zasądzonego od niej na rzecz powodów [OSOBA] I wyroku do czasu zaoferowania przez powodów [OSOBA] strony pozwanej [OSOBA] 335 996,38 ( trzysta trzydzieści pięć tysięcy dziewięćset dziewięćdziesiąt sześć złotych 38/100)  albo zabezpieczenia roszczenia strony pozwanej o jej zwrot; 

2. oddala apelację w dalej idącym zakresie ;

3.zasądza od   strony pozwanej Bank Millenium spółce akcyjnej z siedzibą w Warszawie] do ich niepodzielnej ręki   kwotę 1800zł ( tysiąc osiemset złotych)  tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

SSO Anna Koźlińska

Uzasadnienie

wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 17 lutego 2023 roku

               Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2022 r. Sąd Rejonowy zasądził od strony pozwanej BankMillenium spółce akcyjnej z siedzibą w Warszawie akcyjnej w Warszawie na rzecz powodów [OSOBA] i [OSOBA] do ich niepodzielnej ręki kwotę 49.670,01 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 28 listopada 2019 r. do dnia zapłaty (pkt I.) i zasądził od strony pozwanej [OSOBA] do ich niepodzielnej ręki kwotę 4.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt II.).

Orzeczenie zapadło na tle następujących faktów.

Bezspornym było, że strony zawarły w dniu 20 kwietnia 2006 r. umowę kredytu Millekredyt „DOM”, do której zastosowanie miał regulamin kredytowania osób fizycznych. Na podstawie umowy powodowie [OSOBA] w wysokości 265.996,38 zł, indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli Kursów Walut obcych obowiązującej w banku Millenium w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Kredyt został udzielony w celu budowy domu metodą gospodarczą oraz spłaty kredytu mieszkaniowego przeznaczonego na nabycie prawa własności do działki budowlanej. Kredyt spłacany miał być w [DZIAŁKA] ratach miesięcznych. Kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku Milenium SA. Spłata kredytu następowała poprzez bezpośrednie potrącenie przez Bank należnych mu kwot z rachunku Kredytobiorcy w Banku. Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej. Kredytobiorcy ponosili ryzyko zmian stóp procentowych, co oznaczało to, iż w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej oprocentowanie kredytu byłoby wyższe i wzrosłaby wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Oprocentowanie kredytu wynosiło 2,3992% w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) obowiązującej w dniu sporządzenia Umowy oraz marży w wysokości 1,15 p.p stałej w całym okresie kredytowania. Integralną częścią umowy o kredyt hipoteczny były Regulamin, pełnomocnictwo do wykonywania czynności w imieniu kredytobiorców oraz cennik MilleKredyt DOM hipoteczny/Millepożyczka hipoteczna. Zgodnie z § 8 Regulaminu Kredytowania Osób Fizycznych w [OSOBA] w Banku Millennium S.A. kredyt spłacany jest poprzez obciążanie rachunku wskazanego w umowie kredytu. W przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów [OSOBA] z dnia spłaty. W przypadku kredytu w walucie obcej Kredytobiorca może zastrzec w umowie kredytu, iż Bank będzie pobierał ratę spłaty z rachunku w walucie do jakiej kredyt jest indeksowany, o ile ten rachunek jest dostępny w aktualnej ofercie Banku. Wraz z zawarciem umowy o kredyt hipoteczny kredytobiorcy udzielili pozwanemu Bankowi Millennium S.A. pełnomocnictwa do dokonywania w ich imieniu szeregu czynności w okresie obowiązywania umowy o kredyt hipoteczny, w tym m.in. pobierania z ich rachunku bankowego prowadzonego przez bank środków pieniężnych z zaliczeniem ich na spłatę ich wymagalnych zobowiązań z tytułu kredytu, odsetek, prowizji i innych opłat, w przypadku opóźnienia względnie zwłoki ze spłatą tych zobowiązań w wysokości wynikającej z umowy o kredyt hipoteczny. Umowa została zmieniona Aneksem nr 1/2007 na mocy którego kwota kredytu została powiększona o kwotę 70.000 zł i na dzień 30 marca 2007 r. wynosiła 335.996,38 zł. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej LIBOR 3M (dla CHF), powiększonej o stałą marżę w Banku w wysokości 1.55 p.p. W okresie obowiązywania przedmiotowej umowy regulamin został zmieniony miedzy innymi poprzez zmianę § 8 pkt 3, który otrzymał brzmienie: „W przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty obliczana jest według aktualnego kursu sprzedaży dewiz dla danej waluty obowiązującego w Tabeli Kursów Walut Obcych Banku w dniu spłaty raty. Tabela Kursów Walut Obcych ustalana jest nie rzadziej niż raz dziennie, na podstawie kwotowań rynkowych poszczególnych par walut przy możliwym odchyleniu dla kursu kupna i kursu sprzedaży nie większym niż 10% od kwotowań rynkowych. Rata była pobierana na koniec dnia, w którym przypadała płatność. W przypadku, gdy Tabela Kursów Walut Obcych ustalana jest w danym dniu co najmniej dwukrotnie, do ustalenia wysokości raty przyjmowany jest kurs sprzedaży dewiz dla danej waluty najkorzystniejszy dla Kredytobiorcy z kursów obowiązujących w dniu płatności raty.”. Ponadto, Sąd Rejonowy ustalił, że powodowie [OSOBA] celem uzyskania środków na budowę domu. Analizowali oferty różnych banków i wybrali ofertę strony pozwanej [OSOBA] na możliwość nadpłaty kredytu bez dodatkowych opłat. Przed zawarciem umowy powód [OSOBA] z pracownikiem banku, który przedstawił mu ofertę kredytu złotówkowego i indeksowanego do CHF. Pracownik określił ofertę kredytu indeksowanego do CHF jako najkorzystniejszą, wymagającą mniejszego wkładu własnego i z niższym oprocentowaniem. Poinformował powodów o ryzyku kursowym, ale równocześnie zapewnił, że frank szwajcarski jest stabilną walutą i ryzyko kursowe jest niskie. Nie informował powodów, jak mogą kształtować się ich zobowiązania w przypadku dużego wzrostu kursu franka szwajcarskiego. Powodowie [OSOBA] o ryzyku kursowym, w którym wskazano, że kredytobiorca narażony jest na ryzyko zmiany kursów walutowych i w związku z tym rata spłaty i wysokość zadłużenia podlega ciągłym wahaniom oraz że należy rozważyć zaciągnięcie długoterminowego kredytu w złotych jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów indeksowanych do waluty obcej, które mimo atrakcyjnych aktualnie warunków cenowych w długim okresie mogą okazać się droższe na skutek wzrostu kursów walutowych. Informacja ta nie była omawiana przez pracownika banku. Pracownik nie wyjaśniał powodom, w jaki sposób będzie ustalany kurs franka szwajcarskiego. Nie informował też, że powodowie [OSOBA] w umowie, że kredyt będzie spłacany bezpośrednio w walucie obcej. Po tym, jak powodowie [OSOBA], że kredyt będzie indeksowany do franka szwajcarskiego został przedłożony im gotowy formularz umowy, żadne postanowienia nie były negocjowane. Powodowie [OSOBA] budowę domu mieszkalnego. Nie prowadzą działalności gospodarczej. Powód [OSOBA], a powódka biologiem. Nie zawierali wcześniej kredytu indeksowanego do waluty obcej. Pismem z dnia 6 listopada 2019 r. powodowie [OSOBA] zwrotu wszelkich uiszczonych na podstawie umowy kredytu należności tj. kwoty 155.344,13 zł w terminie 14 dni od otrzymania pisma. Pismo zostało doręczone w dniu 13 listopada 2019 r. Powodowie [OSOBA] 11 października 2019 r. na poczet umowy wpłacili łącznie kwotę 153 173,12 zł.

Wyjaśniając podstawę prawną rozstrzygnięcia, Sąd Rejonowy, z powołaniem na dorobek judykatury stwierdził, że postanowienia zawierające uprawnienie banku do przeliczenia wpłacanych rat kredytu do waluty obcej odsyłające do tabel ustalanych jednostronnie przez bank traktowane być powinny jako kształtujące sytuację konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i zarazem rażąco naruszające jego interesy. Co do zasady dopuszczalne jest stosowanie mechanizmów indeksacji/denominacji, lecz w sytuacji, gdy umowa nie nakłada na bank żadnych ograniczeń w zakresie określania kursów walut ani w ogóle nie precyzuje zasad ustalenia kursów i bank ma uprawnienie do dowolnego kształtowania kwoty kredytu podlegającego spłacie, a powodowie [OSOBA] kształtowania kursu, to postanowienia takie niewątpliwe są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta. Nie jest dopuszczalne, aby postanowienia umowne dawały jednej ze stron uprawnienie do kształtowania według swojej woli zakresu obowiązków drugiej strony. Byłoby to bowiem sprzeczne z naturą stosunku zobowiązaniowego. W sytuacji, gdy oznaczenie świadczenia zostało pozostawione jednej ze stron, powinno być ono oparte na obiektywnej podstawie, nie zaś pozostawione do swobodnego uznania strony. Nie ma przy tym znaczenia, czy kurs stosowany przez bank w trakcie trwania umowy nie odbiegał znacząco od kursu rynkowego ani w jaki sposób w rzeczywistości był ustalany. Innymi słowy, irrelewantnym jest, w jaki sposób umowa w zakresie abuzywnych przepisów była w rzeczywistości wykonywana przez bank, gdyż istotnym dla oceny danego postanowienia umownego jest stan z chwili zawarcia umowy. Wobec powyższego, Sąd Rejonowy pominął wnioski dowodowe zmierzające do wykazania sposobu ustalenia kursu walut przez bank. Nie zostały też dopełnione obowiązki informacyjne wobec powodów [OSOBA]. Nie jest w tym kontekście wystarczającym ogólne poinformowanie konsumenta o ryzyku kursowym, lecz ryzyko to powinno zostać szczegółowo wyjaśnione, jak również jego wpływ na wysokość zobowiązania. Bank powinien przedstawić symulację wysokości rat przy założeniu wzrostu kursu CHF o przynajmniej kilkadziesiąt procent, przy jednoczesnej wyraźnej informacji, że taka możliwość również istnieje. W niniejszej sprawie powodowie [OSOBA] takich informacji nie otrzymali. Samo wręczenie powodom ogólnych informacji o ryzyku kursowym nie było wystarczające, w szczególności, że pracownik banku informował powodów, że kurs franka szwajcarskiego jest od lat stabilny i ryzyko kursowe jest niskie. Niezasadny był również zarzut pozwanego, że ustawa antyspreadowa uchyliła abuzywność kwestionowanych postanowień Wejście w życie przepisów art. 69 ust. 2 pkt 4a w zw. z art. 69 ust. 3 w zw. z art. 75b ustawy Prawo bankowe w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych inny ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) nie spowodowało, że postanowienia indeksacyjne utraciły abuzywny charakter w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Przepisy te nie stwarzały jednoznacznych podstaw do przyjęcia, że ich przedmiotem były klauzule abuzywne oraz umowy z ich powodu nieważne, a celem nowelizacji- sanowanie tego rodzaju zapisów umownych. Wolą ustawodawcy było doprecyzowanie na przyszłość reguł ustalania kursu wymiany walut oraz nieodpłatne umożliwienie dokonywania spłat kredytu bezpośrednio w walucie obcej, a nowelizacja dotyczyła umów ważnych oraz klauzul dozwolonych, choć podlegających doprecyzowaniu. Co więcej, przedmiotowa nowelizacja nie zawierała regulacji mogących zastąpić ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu zmian umowy. Samo umożliwienie spłaty bezpośrednio w walucie obcej jest uzasadnione tylko w przypadku mechanizmu indeksacji skonstruowanego prawidłowo. Natomiast wskazana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej „świadomej, wyraźnej i wolnej” rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody na jego zastąpienie (ex tunc lub pro futuro) postanowieniem dozwolonym. Sąd jest zaś zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody. Dla oceny abuzywności kwestionowanych postanowień umownych nie ma zatem znaczenia, że regulamin został zmieniony w trakcie trwania umowy. Dla oceny abuzywności postanowień umowy irrelewantnym jest również to, czy powodowie [OSOBA] w dacie zawarcia umowy kredyt za korzystny oraz z jakich przyczyn zakwestionowali sporne postanowienia. Nie ma też znaczenia jakie koszty poniósł bank w związku z zawarciem umowy ani czy w początkowym okresie umowa była dla powodów [OSOBA] złotówkowy. Bez  znaczenia pozostawał również sposób wykonywania umowy. Postanowienia te stanowią niedozwolone postanowienia umowne, nawet jeżeli powodowie [OSOBA] za korzystną i akceptowali ją. Niezasadny był też zarzut, że powodowie [OSOBA] kredytu w bezpośrednio w walucie kredytu, nie ponosząc z tego tytułu żadnych dodatkowych kosztów. Takie postanowienie, jak wynika z regulaminu, musiałoby być zawarte w umowie, a w niniejszej sprawie w umowie ustalono, że spłata następować będzie złotych polskich i będzie przeliczana według kursu ustalonego przez bank.  Powodowie [OSOBA] umowy nie mieli zatem możliwości spłaty kredytu w walucie obcej. Jak wynika z zeznań powodów [OSOBA] przed zawarciem umowy informowani o możliwości spłaty kredytu w walucie obcej. Powód [OSOBA], że w umowie od razu powołany był rachunek prowadzony w złotych i nie była przedstawiana możliwość otworzenia rachunku walutowego celem spłaty kredytu w walucie obcej. Kwestionowane postanowienia umowy stanowiły zatem klauzule niedozwolone i jako takie nie były dla powodów [OSOBA]. Zgodnie z art. 3851 § 2 k.c. wobec ustalenia abuzywności klauzul, strony pozostałyby związane umową kredytu w pozostałym zakresie, pod warunkiem, że umowa mogłaby być wykonywana pomimo pozbawienia jej usuniętych z niej klauzul waloryzacyjnych. Usunięcie z przedmiotowej umowy kredytu kwestionowanych w pozwie klauzul umownych jako abuzywnych, prowadzi do nieważności umowy, bowiem nie ma możliwość jej wykonywania. Nie jest też możliwe utrzymanie umowy kredytu poprzez jego przekształcenie w kredyt złotówkowy oprocentowany według stawki LIBOR. Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiazanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne  z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze. W takim wypadku wyeliminowanie postanowień niedozwolonych powoduje, że utrzymanie umowy w takim charakterze nie jest możliwe, co skutkuje jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością). Jedynie w przypadku gdy wolą konsumenta jest utrzymanie umowy możliwe jest konwalidowanie tej czynności prawnej. W niniejszej sprawie powodowie [OSOBA] utrzymania umowy, wręcz przeciwnie– zarzucili, że umowa jest nieważna i potwierdzili, że zostały im wyjaśnione wszystkie konsekwencje uznania umowy za nieważną i akceptują je. Nieważność umowy skutkuje obowiązkiem zwrotu świadczenia spełnionego przez kredytobiorców wobec pozwanego z tytułu zawartej umowy, na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. Brak zastrzeżenia przez kredytobiorców zwrotu spełnianego świadczenia (rat kredytu) nie niweczył skuteczności roszczenia, gdyż jak wynika z art. 411 pkt 1 k.c. spełnienie świadczenia w wykonaniu nieważnej czynności prawnej rodzi obowiązek zwrotu, nawet jeżeli spełniający świadczenie wiedział, że nie jest do tego zobowiązany. Niezasadnym pozostawał w tym kontekście zarzut przedawnienia roszczenia. Niedozwolone postanowienie umowne jest od początku z mocy samego prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgodny na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Umowa staje się trwale bezskuteczna (nieważna) z chwilą, kiedy należycie poinformowany konsument odmówi potwierdzenia umowy lub z chwilą upływu rozsądnego czasu do jej potwierdzenia. Bieg terminów przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może rozpocząć się, zanim dowiedział się on o lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien się dowiedzieć o niedozwolonym charakterze postanowienia. W niniejszej sprawie bieg terminu przedawnienia mógł rozpocząć się zatem najwcześniej w momencie zakwestionowania przez powodów [OSOBA], podniesienia zarzutu nieważności umowy i żądania zwrotu spełnionego świadczenia, tj. w dniu 6 listopada 2019 r. Roszczenie nie uległo zatem przedawnieniu. Powodowie w związku z zawartą umową wpłacili na rzecz pozwanego kwotę 153 173,12 zł. Zasadne było zatem żądanie zwrotu kwoty dochodzonej pozwem, jako części należnego świadczenia. W związku z powyższym Sąd uwzględnił powództwo w całości.

O odsetkach orzeczono na podstawie art. 481 k.p.c. Powodowie [OSOBA] zapłaty pismem z dnia 6 listopada 2019 r., a zatem zasadne było żądanie zasądzenia odsetek od dnia 28 listopada 2019 r. Z kolei w przedmiocie kosztów procesu rozstrzygnięto na mocy art. 98 k.p.c. Na koszty poniesione przez powodów [OSOBA] sądowa od pozwu w kwocie 1.000 zł, koszt zastępstwa procesowego w kwocie 3600 zł i opłata od pełnomocnictwa 17 zł, tj. łącznie 4.617 zł.

Apelację od tego wyroku złożyła strona pozwana, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego i procesowego, to jest:

1. 235² § 1 pkt. 2 w zw. z art. 278 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez bezpodstawne pominięcie przez wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, podczas gdy wbrew ustaleniom Sądu Rejonowego brak jest przesłanek do stwierdzenia nieważności umowy kredytowej, a jednocześnie strona pozwana wskazała istotne dla sprawy okoliczności, które ten dowód mógłby wyjaśnić, w tym okoliczności wymagające wiadomości specjalnych; konsekwencją tego naruszenia przepisów jest oparcie rozstrzygnięcia o niepełny materiał dowodowy, uniemożliwiający odtworzenie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy oraz charakteru stosunku prawnego łączącego strony;
2. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez bezpodstawne pominięcie (poprzez zmianę postanowienia z dnia 6 lipca 2020 r.) wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu ze świadka [OSOBA], podczas gdy strona pozwana wskazała istotne dla sprawy okoliczności (w tym mające wpływ na ocenę ważności umowy kredytowej), które ten dowód mógłby wyjaśnić, w szczególności dotyczące kwestii procedur informacyjnych i zasad przy zawieraniu umów kredytowych w walucie CHF obowiązujących w placówkach pozwanego, waluty kredytu, sposobu ustalania kursów w Tabeli Kursów i ich obiektywnego, rynkowego charakteru, oznaczenia świadczeń, do spełnienia których zobowiązane są strony umowy kredytu oraz zasad związanych z dostosowywaniem stopy referencyjnej do waluty zobowiązania;
3. 233 § 1 k.p.c. przez zaniechanie wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz dokonanie sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego i obiektywnego rozważenia całości materiału dowodowego i wyciągnięcie na tej wadliwej podstawie bezpodstawnych i niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków leżących u podstaw wyroku, w szczególności poprzez:
4. błędne ustalenie, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób oczywisty wynika okoliczność przeciwna, a mianowicie, iż indeksacja kredytu do CHF i sposób jego spłaty zostały indywidualnie uzgodnione przez strony umowy, ponieważ pozwany [OSOBA], że w okresie tożsamym do tego, w którym strony zawarły umowę o kredyt hipoteczny dostępnym dla wszystkich kredytobiorców wariantem była spłata kredytu indeksowanego bezpośrednio w walucie indeksacji, z której to możliwości powodowie [OSOBA], co również stanowiło element umowy mogący podlegać negocjacji już na etapie złożenia wniosku kredytowego;
5. nieuprawnione przyjęcie, że postanowienia umowy kredytu są sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interesy powodów z uwagi na rzekomą możliwość ustalania przez bank całkowicie dowolnie wysokości zobowiązania powodów [OSOBA] obowiązków informacyjnych przez profesjonalistę (bank) w sytuacji, gdy:

• powodów [OSOBA] o ryzyku kursowym związanym z zaciągnięciem zobowiązania indeksowanego do waluty obcej oraz przedstawiono im dokumentację, z której wynika, że kurs ten podlega wahaniom;
• powodowie [OSOBA] z niższego oprocentowania dzięki zastosowaniu stawki LIBOR, dzięki czemu kredyt indeksowany był tańszy w porównaniu do kredytu złotowego;
• ustalając kursy publikowane w Tabeli Kursów Walut Obcych bank nie działał w sposób dowolny, a zarazem zaskakujący dla powodów; w rzeczywistości pozwany [OSOBA], że kursy z Tabeli Kursów ustalane były w oparciu o obiektywne, niezależne od Banku dane (m.in. system [OSOBA]);
• powodowie [OSOBA], że zastosowany przez pozwanego kurs kupna czy sprzedaży był zawyżony czy nieuzasadniony w stosunku do przychodu pozwanego, wręcz przeciwnie- to pozwany [OSOBA], że zastosowany spread walutowy nie odbiegał zasadniczo od spreadu pobieranego przez inne banki, nadto Sąd Rejonowy pominął, że bank także ponosi koszt spreadu walutowego, który wynika z obsługi kredytów walutowych m.in. powodów;
• powodowie [OSOBA], które pozwalały im na wyeliminowanie ryzyka walutowego lub co najmniej znaczne jego ograniczenie (np. przewalutowanie kredytu, możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w CHF i to już bezpośrednio od momentu zawarcia umowy), z których jednak z własnej woli nie zdecydowali się skorzystać;

1. bezpodstawne uznanie zeznań powoda [OSOBA], a w konsekwencji oparcie na nich ustaleń faktycznych, podczas gdy charakter zeznań powoda [OSOBA], jako strony prowadzonego postępowania i w sposób oczywisty obliczony na uzyskanie korzystnego dla niego rozstrzygnięcia, zaś charakter i cel umowy kredytu, jak również ryzyko związane z zaciągnięciem zobowiązania indeksowanego do waluty obcej, musiały być od samego początku jasne dla przeciętnego konsumenta, a zatem wyjaśnienia powoda [OSOBA] posiadanej wiedzy oraz stopnia świadomości pozostają całkowicie niewiarygodne i z tego względu nie mogą stanowić podstawy rozstrzygnięcia;
2. 3851 § 1 - 3 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że umowa kredytu jest nieważna z uwagi na rzekomą abuzywność kwestionowanych przez powoda [OSOBA], podczas gdy:
3. powodów [OSOBA] o ryzyku kursowym związanym z zaciągnięciem zobowiązania indeksowanego do waluty obcej;
4. kwestionowane postanowienia umowne stanowią przedmiot świadczenia głównego stron, zostały sformułowane jednoznacznie, a ponadto indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz nie naruszają jego interesów;
5. kurs z Tabeli Kursów, który został zastosowany do indeksacji kredytu powodów, jak również kursy z Tabeli Kursów zastosowane do przeliczenia rat kredytu z CHF na PLN, miały zawsze charakter rynkowy (czyli nie godziły w interes konsumenta) i obiektywny, tj. nie mogły być i nie były dowolnie kreowane przez bank, a ponadto stosowanie kursów z tabel publikowanych przez bank znajduje ustawowe umocowanie, co Sąd Rejonowy w całości pominął (art. 111 ust. 1 pkt 4 [OSOBA]);
6. zastosowanie do indeksacji kredytu kursu kupna z Tabeli Kursów z dnia uruchomienia kredytu było rozwiązaniem ekonomicznie uzasadnionym, odpowiadającym naturze zobowiązania i akceptowanym przez powodów, zarówno przed indeksacją, jak również po jej wykonaniu oraz rozwiązaniem świadomie wybranym przez powodów, którzy w każdej chwili mogli rozpocząć spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej, zatem to powodowie, a nie pozwany [OSOBA] w zakresie wyboru sposobu spłaty rat kredytu;
7. powodowie [OSOBA] z niższego oprocentowania dzięki zastosowaniu stawki LIBOR, dzięki czemu kredyt indeksowany był tańszy w porównaniu do kredytu udzielonego w złotych;
8. Sąd Rejonowy nie zastosował obiektywnego podejścia przy badaniu skutków abuzywności umowy kredytu i oparł się wyłącznie na żądaniu kredytobiorcy, pomijając stanowisko i sytuację banku oraz innych kredytobiorców;
9. 385¹ § 1 - 3 k.c., art. 385² k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez uznanie, że postanowienia umowy kredytowej regulujące mechanizm indeksacji kredytu do CHF, stanowią postanowienia abuzywne, podczas gdy:
10. uwzględniając wyłączenie stosowania przepisów Dyrektywy 93/13 wynikające z art. 1 ust. 2 tego aktu prawnego postanowienia umowne odzwierciedlające przepisy obowiązującego prawa - a niewątpliwie postanowienia Umowy Kredytu odpowiadają wymogom określonym w [OSOBA] - należy uznać, iż sporne pomiędzy stronami postanowienia w ogóle nie powinny podlegać badaniu pod kątem ich niedozwolonego charakteru;
11. nie wystąpiły przesłanki umożliwiające taką kwalifikację tych postanowień umownych, albowiem klauzule te stanowią przedmiot świadczenia głównego stron (co wprost wskazano w uzasadnieniu wyroku), zostały sformułowane jednoznacznie, a ponadto indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz nie naruszają jego interesów (w żadnym stopniu - tym bardziej nie naruszają ich w sposób rażący) czy wreszcie nie godzą w dobre obyczaje;
12. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i lit. b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy — Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13 poprzez ich błędną wykładnię polegającą na nie uwzględnieniu przez Sąd Rejonowy obowiązującego na dzień wyrokowania stanu prawnego, w którym uznanie za niedozwolone postanowienia umownego zawierającego odesłanie do Tabeli kursów banku jest wyłączone z uwagi na przyznanie przez ustawodawcę kredytobiorcom innych środków ochrony prawnej przed ryzykiem kursowym, w szczególności umożliwienie im spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej;
13. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w zw. z art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej poprzez nieprawidłową realizację obowiązku poinformowania powodów [OSOBA] o skutkach prawnych unieważnienia umowy kredytu indeksowanego do CHF (41 minuta protokołu rozprawy z dnia 26 października 2021 r.), wskutek czego Ci nie mogli w sposób świadomy, wyraźny i swobodny wypowiedzieć się w przedmiocie dalszego podtrzymywania zarzutu abuzywnego charakteru warunków umowy;
14. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c., art. 411 pkt. 1 i 4 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zakwalifikowaniu świadczeń spełnionych przez Powoda [OSOBA], pomimo tego, iż:
15. świadczenie powodów [OSOBA] w łączącej strony Umowie Kredytu;
16. nie występuje zubożenie Powodów, którzy zrealizowali cel wskazany w umowie;
17. powodowie [OSOBA] i dobrowolne spełniali nienależne (ich zdaniem) świadczenie, godząc się tym samym ze swoim zubożeniem.

Formułując powyższe zarzuty, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie solidarnie od powodów [OSOBA] zwrotu kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie- o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

W odpowiedzi na apelację powodowie [OSOBA] o oddalenie apelacji jako bezzasadnej w całości, negując podniesione w niej zarzuty i domagając się zasądzenia od pozwanego kosztów postępowania odwoławczego.

Pismem z dnia 31 maja 2022 r. skarżący złożył oświadczenie o podniesieniu zarzutu zatrzymania świadczeń powodów w zakresie kwoty 335.996,38 zł, tj. równowartości wypłaconego kapitału kredytu.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Apelacja co do meritum nie zasługiwała na uwzględnienie, natomiast skuteczny okazał się podniesiony przez stronę pozwaną na etapie odwoławczym zarzut zatrzymania. 

W pierwszej kolejności niezbędne jest odniesienie się do zarzutów kwestionujących poprawność poczynionych ustaleń albowiem jedynie niewadliwie ustalony stan faktyczny może być przedmiotem prawidłowej subsumpcji pod właściwe normy prawne. Nie zyskał akceptacji sądu odwoławczego   zarzutu naruszenia art. 235^{2 §} 1 pkt 2 w zw. z art. 278 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 205¹² § 2 k.p.c., gdyż wnioskowany przez  stronę pozwaną dowód z opinii biegłego wbrew przekonaniu apelującej, nie był istotny dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, a wszystkie relewantne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, były możliwe do ustalenia na podstawie zgromadzonego w aktach materiału. Pominięcie przez Sąd Rejonowy dowodu z opinii biegłego było zatem trafne. Istotne w niniejszym procesie było bowiem przede wszystkim to, czy kwestionowane postanowienia umowne były niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. i czy umowa pozostawała ważna. Żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia nie miały zaś symulacje i informacje, które miał- zgodnie z wnioskiem pozwanego- naprowadzić biegły, gdyż badaniu w niniejszym postępowaniu podlegała konkretna umowa, a nie hipotetyczny stosunek zobowiązaniowy. Ustalenie należnego powodom świadczenia sprowadzało się z kolei do nieskomplikowanej operacji matematycznej i jako takie nie wymagało wiadomości specjalnych.

Dla wyjaśnienia istotnych elementów nawiązanego pomiędzy stronami stosunku zobowiązaniowego zbędnym było przeprowadzenie dowodu z zeznań [OSOBA] w tym kontekście podkreślić, że z punktu widzenia rozstrzygnięcia w rozpatrywanej sprawie bez znaczenia pozostawały ogólnie obowiązujące w pozwanym [OSOBA] i procedury zawierania umów kredytowych indeksowanych do kursu franka szwajcarskiego- istotnym bowiem było to, jak rzeczywiście wyglądał proces zawarcia konkretnej umowy pomiędzy stronami niniejszego procesu.

Nie sposób też zgodzić się twierdzeniem strony apelującej, jakoby kwestionowane przez powodów [OSOBA] z nimi indywidualnie uzgodnione.

Za indywidualnie uzgodnione można uznać wyłącznie te postanowienia umowy, na których treść konsument mógł realnie oddziaływać (art. 3851 § 3 a contrario k.c.). Chodzi zatem o zapisy rzeczywiście- a nie jedynie pozornie- negocjowane lub włączone do umowy wskutek propozycji zgłoszonych przez konsumenta. W myśl art. 3851 § 4 k.c. ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych (tj. przeprowadzenia zindywidualizowanych negocjacji z konsumentem, który miał rzeczywistą możliwość wpływania na ostateczny kształt klauzul umownych) obciąża przedsiębiorcę. Do uznania, że miały miejsce indywidualne negocjacje warunków umowy z konsumentem nie wystarcza okoliczność, że konsument miał prawo wyboru spośród różnych produktów oferowanych przez przedsiębiorcę, ani też to, że powodowie [OSOBA] o kredyt i generalnie mieli wpływ na decyzję o zawarciu  konkretnej umowy, wysokości kredytu czy jego walucie. Koniecznym byłoby wykazanie, że możliwość negocjacji (indywidualnego uzgodnienia) odnosiła się do konkretnych postanowień umownych, dotyczących zasad indeksowania kredytu, jego spłaty z zastosowaniem kursu franka szwajcarskiego oraz ustalania kursu tej waluty na potrzeby rozliczenia świadczeń obu stron umowy. Tego rodzaju  aktywności oraz działań  strona pozwana nie wykazała, poprzestając na bezzasadnych z gruntu twierdzeniach o tym, jakoby o indywidualnym negocjowaniu warunków umowy świadczył sam fakt jej zawarcia na wniosek powodów, którzy mieli możliwość ogólnego określenia oczekiwanej usługi, w szczególności- wyboru konkretnego wariantu kredytowania spośród produktów oferowanych przez pozwanego. Indywidualne uzgodnienie warunków umowy w rozumieniu art. 3851 § 3 a contrario k.c. polega na przyznaniu konsumentowi realnej sposobności kształtowania treści poszczególnych postanowień umownych. Tego rodzaju  sposób kontraktowania odpowiadający sytuacji  indywidulanych uzgodnień,  nie jest tożsamy   z akceptację przez konsumenta określonej ani nawet jednej z wielu wersji produktu finansowego oferowanego przez bank. Wyrażenie zgody na związanie się danym postanowieniem umownym, również jeżeli nastąpiło poprzez wybór jednego z oferowanych przez przedsiębiorcę wariantów, nie jest  równoznaczne z  rzeczywistą możliwością kształtowania jego treści. Na gruncie niniejszej sprawy powodowie [OSOBA] wpływu na określenie szczegółowych warunków umowy, której zawarcie nastąpiło poprzez akceptację postanowień wzorca umowy przygotowanego w całości przez kontrahenta. Wiedza konsumenta o tym, że dana klauzula znajduje się w umowie (znajomość jej treści) nie świadczy per se o tym, że została ona indywidualnie uzgodniona. W przeciwnym razie przedsiębiorca mógłby w praktyce z łatwością niemalże każdorazowo pozbawić konsumenta ochrony przewidzianej przepisami art. 3851–3853 k.c., czyniąc ją zupełnie iluzoryczną. Nie można skutecznie forsować  twierdzenia o indywidulanym uzgodnieniu spornych postanowień umownych w sytuacji gdy rola konsumenta została ograniczona  jedynie do wyboru wersji umowy  spośród alternatywnych opcji oferowanych przez przedsiębiorcę. Ostatecznie wprowadzone do umowy klauzule miały zaś z góry określony kształt, ustalony jednostronnie przez pozwany [OSOBA].

W kwestii  zakresu  poinformowania  powodów o ryzyku walutowym, związanym z zawarciem umowy kredytu indeksowanego do kursu franka szwajcarskiego, nie można natomiast pomijać tego, iż powodowie w toku czynności prowadzących do zawarcia umowy potwierdzili pisemnie otrzymanie informacji o produktach hipotecznych indeksowanych kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej (k. 299). W tym stanie rzeczy nie sposób przyjmować, aby powodowie [OSOBA] (nie zostali prawidłowo poinformowani) o ryzyku związanym ze zmiennością kursu walutowego. Nie można przy tym abstrahować od wypracowanego w judykaturze wzorca tzw. przeciętnego konsumenta, którego świadomość jest kształtowana na bieżąco przez różnego rodzaju notoryjne zdarzenia i medialne przekazy, dotyczące kryzysu finansowego czy działalności inwestycyjnej. Przeciętny konsument posiada zatem pewien zasób wiedzy o rzeczywistości gospodarczej i potrafi ją wykorzystać przy podejmowaniu decyzji, zachowując właściwy stopień racjonalnego krytycyzmu wobec otrzymywanych informacji czy ofert. W świetle powyższych kryteriów nie ulega wątpliwości, że do powinności powodów [OSOBA] z przedłożoną im informacją o ryzyku walutowym, która nawet u osoby niedysponującej pogłębioną wiedzą ekonomiczną winna rodzić świadomość, że kredyt indeksowany do waluty obcej ma charakter długoterminowy i wiąże się z ryzykiem kursowym, które może spowodować nawet znaczące podwyższenie zadłużenia. Przyswojenie i uświadomienie sobie powyższych faktów, składających się na ryzyko kursowe, nie wymagało zaś posiadania fachowej wiedzy z zakresu finansów. Problem jednak w tym na  co trafnie zwrócić uwagę sąd pierwszej instancji i czego apelujący nie kwestionuje, że przedstawione powodom informacje nie dawały dostatecznych podstaw nie tylko do oszacowania jakie kwoty powodowie [OSOBA] w przyszłości ale także , co najistotniejsze  przeliczenia o tym decydujące miały być dokonywane według zasad  jednostronnie ustalanych  przez bank. Zatem nie ryzyko związane z istotnie niemożliwym  do antycypowania kursem walutowym lecz wynikający z poszczególnych postanowień umownych sposób ustalania kursu,  a w szczególności brak jasnych kryteriów jego ustalania  zadecydował o uznaniu, iż  postanowienia te nie  zostały  jednoznacznie sformułowane.

Wbrew stanowisku strony apelującej  sąd pierwszej instancji słusznie uznał za w pełni wiarygodne zeznania powodów [OSOBA]  materiału dowodowego. Faktem jest ,że dowód z zeznań stron ma subsydiarny charakter i jako pochodzący od strony zainteresowanej wynikiem rozstrzygnięcia winien być traktowany z pewną doza ostrożności. Tym niemniej jego zdyskredytowanie wymaga istnienia ku temu rzeczywistych przyczyn, których nie było i których zresztą nie wskazuje nawet strona apelująca.

Pozostałe elementy płaszczyzny faktycznej rozstrzygnięcia nie zostały uczynione przedmiotem zarzutów apelacyjnych. Strona skarżąca formułując  wprawdzie dalsze zarzuty naruszenia prawa procesowego, w szczególności- art. 233 k.p.c., w istocie nie negowała  okoliczności włączonych do sfery faktycznej rozstrzygnięcia, lecz ich ocenę prawną i na tej właśnie (materialnoprawnej) płaszczyźnie będą  rozpatrywane dalsze podniesione w apelacji zarzuty.

W tym stanie rzeczy, z uwzględnieniem powyższych uwag,  podstawą faktyczną  wyroku sądu odwoławczego  pozostawały poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia o faktach, które Sąd Okręgowy przyjął za własne bez zbędnego ich powielania.

Chybione okazały się także  podniesione w apelacji  zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego.

Nie ma racji strona apelująca zarzucając brak podstaw do badania w aspekcie abuzywności spornych postanowień zawartej przez strony umowy, z uwagi na  ich przedmiot dotyczący świadczenia głównego. Formułując powyższy zarzut strona apelując zdaje się nie dostrzegać tego, że sąd pierwszej instancji nadał im taki właśnie jak postuluje apelująca charakter, uznając jednakże,  iż ich badanie pod kątem abuzywności jest prawnie dopuszczalne  z uwagi  na  niejednoznaczne sformułowanie postanowień regulujących przeliczanie świadczenia powodów.

Z sądowej kontroli wzorców umownych wyłączone zostały te postanowienia, które określają główne świadczenia stron, o ile zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W rozpatrywanym przypadku klauzula indeksacyjna stanowiła element bezpośrednio kształtujący wysokość świadczeń kredytobiorców, a w konsekwencji- określała świadczenie główne w ramach zawartej umowy kredytu. W zakresie przedmiotowym pojęcia „postanowień określających główne świadczenia stron” mieszczą się klauzule odnoszące się wprost do elementów przedmiotowo istotnych (essentialia negotii), których uzgodnienie decyduje o nawiązaniu stosunku prawnego pomiędzy kontrahentami, a także postanowienia, które korygują (uszczegóławiają) podstawowe prawa i obowiązki stron, umożliwiając ich precyzyjną identyfikację. Do tego rodzaju postanowień na gruncie umowy o kredyt indeksowany do kursu franka szwajcarskiego niewątpliwie zaliczają się klauzule indeksacyjne, które odgrywały kluczową rolę z punktu widzenia konkretyzacji (określenia ostatecznego, realnego wymiaru) świadczenia kredytobiorcy w zwykłym toku realizacji umowy.

Równocześnie jednak analizowane postanowienia umowy i regulaminu nie wyznaczały precyzyjnie ani rzeczywistej wysokości świadczenia banku, ani też świadczeń kredytobiorców, w sposób możliwy do ustalenia bez decyzji banku- nie zawierały bowiem oznaczenia kryteriów, według których bank miał ustalać kurs wymiany waluty obcej zarówno w momencie uruchomienia kredytu, jak i spłaty poszczególnych rat. Postanowienia regulujące główne świadczenie stron były zatem dotknięte brakiem przejrzystości i jako takie nie zostały jednoznacznie określone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. W umowie wskazano, że zmiana wysokości kursu ma wpływ na ostateczną wysokość spłaconego kredytu lecz jednocześnie nie było możliwe oszacowanie kwot wymaganych od powodów  w przyszłości, a przeliczenia odbywały się według kursu ustalanego jednostronnie przez bank według znanych tylko bankowi mechanizmów.   Twierdzenie, że Tabela kursów była rzetelna oraz oparta na zmiennych obiektywnych i rynkowych ma zaś charakter  bliżej nieweryfikowalny. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w myśl analizowanych postanowień umownych  pozwany [OSOBA] kursy waluty obcej. W konsekwencji, pomimo że klauzule indeksacyjne regulowały świadczenia główne stron, to z uwagi na swą niejednoznaczność i brak transparentności podlegały sądowej kontroli przez pryzmat ustawowych mechanizmów ochrony konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.).

Pogląd o abuzywności w taki sposób niejednoznacznie sformułowanych postanowień umownych jest powszechnie wyrażany w orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego . Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (np. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17). Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron ( tak np. wyroki SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18). Dominujący pozostaje pogląd, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak np. SN w wyroku z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21,  wyroki TSUE: z 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r. w sprawie C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r. w sprawie C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak, pkt 44). Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli pod kątem abuzywności jedynie pod warunkiem, gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.).

W stanie faktyczny  stanowiącym podstawę niniejszej sprawy nie budzi też wątpliwości, iż kwestionowane przez powodów [OSOBA] sprzeczności z dobrymi obyczajami i  w rażący sposób naruszały ich interesy jako konsumentów, co wynikało także i przede wszystkim  z zastrzeżonego na rzecz banku uprawnienia do   określanie wysokość świadczeń obciążających powodów. Trudno uznać, by w stosunkach konsumenckich przyznanie przedsiębiorcy  prawa do jednostronnego  określania wysokości zobowiązania kontrahenta (konsumenta) nie stanowiło przejawu wyraźnego, godzącego w równowagę kontraktową, nadużycia pozycji przez stronę silniejszej ekonomicznie i organizacyjnie. Wprowadzenie tego rodzaju klauzuli  odbiegało od standardów lojalności i uczciwości kontrahenckiej, rażąco naruszając zarazem interesy powodów, narażając ich na nieograniczone obciążenia finansowe.

Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron ( tak np. wyroki SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18).

Abuzywność analizowanych postanowień była również pochodną faktu, iż niezależnie od poinformowania powodów o ryzyku kursowym, umowa (przygotowana jednostronnie przez pozwany [OSOBA]) przerzucała je w całości na konsumentów, nie przewidując żadnych mechanizmów ochronnych, które mogłyby łagodzić negatywne konsekwencje silnej deprecjacji złotówki na rynku walutowym dla wysokości świadczenia obciążającego kredytobiorców.

Powyższej konkluzji o abuzywności kwestionowanych postanowień umownych, regulujących zasady indeksacji kredytu, z natury rzeczy nie mogły zmieniać powoływane przez skarżącego okoliczności, które dotyczyły okresu po zawarciu umowy, w szczególności- jej wykonywania. Stosownie do art. 385² k.c. punkt wyjścia dla oceny abuzywności postanowień umownych stanowi moment zawarcia umowy. W konsekwencji, istotnego znaczenia z punktu widzenia tej oceny nie ma ani sposób wykonywania umowy, ani postawa (zachowania) stron po jej zawarciu. Badaniu pod kątem abuzywności podlega bowiem dana klauzula z chwili zawarcia umowy.

Zgodnie z art. 385¹ § 1 zd. 1 k.c., postanowienie niedozwolone nie wiąże konsumenta, a zatem nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa,  sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu, chyba że (co nie miało miejsca na gruncie rozpatrywanej sprawy) konsument następczo udzieli świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność. Na kanwie niniejszej sprawy konsumenci wyrazili świadome i jednoznaczne stanowisko co do następstw wadliwości umowy, opierając swe roszczenie na  unieważnienia umowy.

 Po wyeliminowaniu mechanizmów indeksacji zapisy umowy niewątpliwie nie odpowiadały normatywnemu minimum, ujętemu w art. 69 Prawa bankowego. Bez kwestionowanych postanowień umowa nie określa bowiem głównego świadczenia kredytobiorców, nie wskazując sposobu obliczenia salda kredytu, które z kolei wpływa na wysokość rat kredytu. To zaś  słusznie przywiodło sąd pierwszej instancji do wniosku, że po wyłączeniu ze spornej umowy  niej nieuczciwych warunków umowa w całości staje się nieważna. Ratio legis art. 385¹ § 1 k.c. sprowadza się wprawdzie nie tyle do wyeliminowania z obrotu umów zawierających klauzule abuzywne, ile do wprowadzenia swoistej „sankcji niezwiązania” nieuczciwymi warunkami jako formy wadliwości czynności prawnej. Na kanwie rozpatrywanej sprawy zakres regulacji dotknięty sankcją niezwiązania jest jednak na tyle znaczny, że nie pozwala twierdzić  o istnieniu ważnej umowy.

Za niedopuszczalne należało uznać zarazem próby uzupełnienia wypełnienia luk w umowie (powstałych w następstwie stwierdzenia abuzywności poszczególnych jej postanowień) przez zastąpienie nieuczciwych klauzul indeksacyjnych kursem średnim NBP. Możliwość uzupełnienia umowy w zakresie dotkniętym abuzywnością dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy unieważnienie umowy powodowałoby szczególnie dotkliwe konsekwencje dla konsumenta.  Trafne i adekwatne do istoty sporu są treści  zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz przywołane w nim przez sąd a quo orzecznictwo Sądu Najwyższego.

 W niniejszej sprawie  powodowie [OSOBA] i stanowczo  powoływali się na nieważność umowy. Możliwość uzupełnienia luki w umowie, powstałej na skutek abuzywności, ma  zasadniczo charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy służy to interesom konsumenta a jednocześnie pozwala zachować prewencyjno– represyjny, względem przedsiębiorcy, charakter mechanizmu niezwiązania konsumenta niedozwolonymi postanowieniami.

Podniesiony w apelacji zarzut niedostatecznego poinformowania powodów o skutkach unieważnienia umowy jest całkowicie chybiony, choć oczywistym jest, że apelujący ma rację nadając tej okoliczności istotne znaczenie. Trudno jednak obawiać się o jakikolwiek brak rozeznania po stronie powodów [OSOBA] rzeczywistej sytuacji w konsekwencji unieważnienia umowy, skoro reprezentowani przez zawodowego prawnika konsekwentnie  domagali się unieważnienia umowy w toku niniejszego procesu. Pełną świadomość skutków unieważnienia umowy po stronie powodów [OSOBA] pełnomocnik podczas rozprawy odwoławczej.  

Wobec nieważności umowy, stosownie do art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c., zgodnie z tzw. teorią dwóch kondykcji, każdej ze stron przysługuje odrębne roszczenie o zwrot tego, co świadczyła ( tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 lutego 2021 roku III CZP 11/20) . Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Sąd nie jest przy tym uprawniony do dokonywania wzajemnej kompensaty roszczeń, która może być zrealizowana jedynie przez strony.

Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji jest skutkiem ocenionego jako  zasługujący na uwzględnienie, podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu zatrzymania.

Możliwość zastosowania zarzutu zatrzymania ograniczona jest przez prawodawcę do zobowiązań wzajemnych - a zatem w sytuacji, w której świadczenie jednej ze stron jest odpowiednikiem świadczenia drugiej (art. 487 § 2 k.c.). W odniesieniu do umowy kredytowej w doktrynie i w orzecznictwie wyrażane były niejednolite poglądy co do charakteru umowy kredytowej,  tym niemniej w ocenie  sądu rozpoznającego niniejszą apelację umowie kredytu należy przypisać charakter umowy wzajemnej.

                    Świadczenie przez kredytobiorcę z tytułu odsetek i prowizji jest odpowiednikiem świadczenia banku polegającego na oddaniu do dyspozycji na czas oznaczony określonej kwoty pieniężnej (tak też np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt II CSK 281/16, także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 422/10). Zgodnie z brzmieniem przepisów art. 496 k.c. i art. 497 k.c. prawo zatrzymania powstaje m.in. w przypadku nieważności umowy wzajemnej, kiedy każda ze stron zobowiązana jest do zwrotu otrzymanego świadczenia drugiej. Jest to instrument prawny  służący jednej  stronie zobowiązanej do zwrotu świadczenia, uzyskaniu pewności, że druga strona również  spełni swoje zobowiązanie. Na gruncie prawa materialnego zarzut zatrzymania  to jednostronne oświadczenie woli, prowadzące do zahamowania skuteczności roszczenia strony przeciwnej (art. 461 § 1 k.c., art. 496 k.c. art. 497 k.c.). Dopuszczalne jest podniesienie zarzutu zatrzymania w trakcie procesu,  przez jednostronne oświadczenie woli, które prowadzi do zahamowania skuteczności roszczenia strony przeciwnej (tak np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 13 stycznia 2020 r. I ACa 1205/18, LEX nr 2956811). Oświadczenie, o treści wyczerpującej przesłankę podniesienia zarzutu zatrzymania  zostało złożone przez uprawnionego do tego pełnomocnika i doręczone do rąk  pełnomocnika powodów [OSOBA] bezpośredni ( k.653, 655 ). Określono w nim kwotę, której dotyczyło oraz tytuł należności.              Nie sposób w tym kontekście dopatrzeć się dostatecznych przesłanek, które przemawiałyby za silnie zawężającą ścieżką wykładni zakresu uprawnień banku po stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej. Nie można wszakże nie dostrzegać, iż na gruncie systemu ochrony konsumenta w judykaturze wypracowane zostały mechanizmy, w ramach których wyznaczanie konsekwencji nieważności umowy (wskutek wprowadzenia w niej postanowień niedozwolonych) następuje w sposób wysoce elastyczny (względem nawet bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa) w szerokim zakresie poddany  woli konsumenta. Tego rodzaju instrumenty służą rzecz jasna słusznemu i  uzasadnionemu celowi, jakim jest wyeliminowanie nieakceptowalnych następstw stosowania przez przedsiębiorcę klauzul abuzywnych, rażąco zaburzających- na niekorzyść konsumenta- równość i uczciwość kontraktową. Ochrona praw konsumenta w sytuacji nieważności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej nie może jednakże iść na tyle daleko, by pozbawiać przedsiębiorcę (bank) podstawowych uprawnień, przewidzianych w prawie zobowiązań, zmierzających zasadniczo do zabezpieczenia własnego roszczenia, przysługującego mu na gruncie tzw. teorii dwóch kondykcji, a temu właśnie służy instytucja zatrzymania, która w żaden sposób nie niweczy słusznego roszczenia powodów.

            Trudno też przyjmować by na przeszkodzie uwzględnieniu zarzutu zatrzymania stać mógł brak wymagalności roszczenia przysługującego bankowi względem powodów.  Po stwierdzeniu nieważności umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej, ma miejsce specyficzna konfiguracja faktyczna i normatywna, która powoduje, że w odniesieniu do zarzutu zatrzymania (w sytuacji  istnienia dwóch kondykcji i sprzężonych z nimi roszczeń) nie można w kontekście  możliwości zgłoszenia zarzutu zatrzymania oraz ocen do wymagalności roszczenia banku o zwrot kapitału stosować wprost  reguł wynikających z treści   art. 455 kc. W przypadku bowiem, gdy roszczenia stron o zwrot wzajemnych świadczeń zaktualizowały się w tym samym czasie wskutek stwierdzenia nieważności umowy, nie sposób wymagać od pozwanego odrębnego wezwania do zapłaty, w szczególności gdy bank konsekwentnie stał na stanowisku, że umowa jest ważna. W konsekwencji, skuteczność tego zarzutu nie jest uzależniona od wymagalności roszczenia w jej klasycznym rozumieniu.

Podobny pogląd wyraził SA w Poznaniu w wyroku z dnia 29 września 2022 roku I Aca 1088/21 stwierdzając: ,, Ze swej istoty prawo zatrzymania jest zarzutem o charakterze dylatoryjnym (opóźniającym, hamującym), powodującym, iż świadczenie nie staje się (przestaje być) wymagalne, zaś roszczenie drugiej strony o spełnienie tego świadczenia staje się bezskuteczne. Powoduje to, że druga strona nie będzie mogła domagać się ani spełnienia świadczenia, ani realizować jakichkolwiek innych uprawnień, które wynikają z niewykonania zobowiązania przez stronę powstrzymującą się ze spełnieniem świadczenia. Dla wywołania takiego skutku wystarczające jest istnienie po stronie retencjonisty wierzytelności wzajemnej, a nie jej wymagalność.”

Nawet jednak   przyjmując  stanowisko odmienne,  należałoby  mieć na uwadze fakt, iż oświadczenie woli, zgodnie z art. 65 § 1 k.c., powinno być tłumaczone w świetle okoliczności, w których zostało złożone, a także zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Czynność prawna wywołuje zaś nie tylko skutki bezpośrednio w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Dokonując wykładni oraz rekonstrukcji skutków oświadczenia woli, obejmującego zarzut zatrzymania,  należałoby uznać, że podniesienie zarzutu zatrzymania, nawet jeżeli dokonywane jest z tzw. „ostrożności procesowej”, jest równoznaczne w swych skutkach z wezwaniem do zapłaty, stanowiąc jego swoisty ekwiwalent i jako takie aktualizuje wymagalność roszczenia banku.

Skuteczne skorzystanie przez stronę  z  prawa zatrzymania  wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia ( podobnie SA w Poznaniu  wyroku z dnia 13 października 2022 roku I ACa 924/21).  Zmianę wyroku w zakresie terminu naliczania odsetek za opóźnienie zasądzonego na rzecz powodów [OSOBA] skutecznego (jak już uprzednio wyjaśniono) zarzutu zatrzymania. Sąd Okręgowy dostrzegł w tym kontekście, że pismo zawierające oświadczenie o zatrzymaniu zostało skierowane imiennie do powodów [OSOBA] adres (powodowie [OSOBA] umownemu- nie zgłosili pozwanemu zmiany miejsca zamieszkania, lecz w toku niniejszego procesu skarżący niewątpliwie winien zorientować się i zyskać świadomość co do prawidłowego, aktualnego adresu ich zamieszkania) i jako takie- wysłane na adres, pod którym powodowie [OSOBA] i w braku dowodu jego doręczenia powodom, nie wywołało skutków w świetle art.61 § 1 k.c. Za relewantną z punktu widzenia skuteczności złożenia wobec powodów [OSOBA] o zatrzymaniu Sąd Okręgowy przyjął datę doręczenia oświadczenia pozwanego do rąk pełnomocnika procesowego powodów. Wynikający z art. 91 k.p.c. zakres pełnomocnictwa procesowego nie obejmuje wprawdzie upoważnienia pełnomocnika do odbierania oświadczeń o charakterze materialnoprawnym, lecz zarazem doręczenie profesjonalnemu pełnomocnikowi strony w toku procesu pisma zawierającego oświadczenie o zatrzymaniu i zarzut zatrzymania spełnia warunki przewidziane w art. 61 § 1 k.c. i pozwala uznać, że oświadczenie to doszło do strony reprezentowanej w taki sposób, że ma ona możliwość zapoznania się z oświadczeniem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2014 r., VI ACa 886/13, LEX nr 1469471). Również na gruncie rozpatrywanej sprawy trudno racjonalnie zakładać, by profesjonalny pełnomocnik procesowy powodów [OSOBA] im otrzymanego oświadczenia. Tym samym, należało przyjąć, iż powodowie [OSOBA] z przedmiotowym oświadczeniem z dniem jego doręczenia do rąk ich pełnomocnika procesowego, co na kanwie rozpatrywanej sprawy nastąpiło najpóźniej w dniu 6 czerwca 2022 r. i od tej daty pozwany, wobec skutecznego podniesienia zarzuty zatrzymania, pozostawał opóźnieniu ze spełnieniem swego świadczenia. To z kolei uzasadniało zmianę zaskarżonego wyroku w zakresie roszczenia odsetkowego (daty naliczania odsetek za opóźnienie). Zagadnienie to nie zostało wprawdzie wprost uczynione przedmiotem zarzutów apelacyjnych, lecz stanowiąc wynik zastosowania prawa materialnego podlegało badaniu z urzędu przez Sąd Okręgowy, który kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia, pełni również funkcję sądu merytorycznego i nie jest związany zarzutami naruszenia prawa materialnego.

O zmianie wyroku orzeczono na zasadzie  art. 386 § 1 k.p.c.

O oddaleniu apelacji orzeczono na zasadzie art. 385 kpc.

Apelacja wywołała oczekiwany przez stronę pozwaną skutek jedynie w konsekwencji zgłoszonego na etapie odwoławczym  zarzutu zatrzymania, co uzasadniało uznanie strony pozwanej [OSOBA] odwoławcze i   obciążenie skarżącego całością kosztów postępowania apelacyjnego (art. 100 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.). Uwzględniając wniosek powodów [OSOBA] rzecz zwrot kosztów zastępstwa procesowego w kwocie odpowiadającej  wynagrodzeniu fachowego pełnomocnika w osobie adwokata  w stawce minimalnej ustalonej stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia [OSOBA] z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

SSO Anna Koźlińska