Sygnatura akt II Ca 448/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2023 roku

Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2023 roku w Krakowie

na rozprawie

sprawy z powództwa [OSOBA], [OSOBA]

przeciwko Bankowi Millennium Spółce Akcyjnej z siedzibą w Warszawie

o zapłatę

na skutek apelacji strony pozwanej [OSOBA] dla [OSOBA] w Krakowie z dnia 17 grudnia 2021 roku, sygnatura akt XII C  200/21/P

1. oddala apelację,
2. zasądza od strony pozwanej [OSOBA] powodów [OSOBA] 1800 zł ( jeden tysiąc osiemset złotych)  tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

                                                                                                                               Sędzia Renata Mleczko

UZASADNIENIE

Wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 10 marca 2023 roku

               Powodowie [OSOBA] i [OSOBA] pozwem z dnia 19 listopada 2020 r. wnieśli o zasądzenie od strony pozwanej [OSOBA] S.A. w Warszawie kwoty 41.539,96 zł wraz odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 25 listopada 2020 r. do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania. W uzasadnieniu żądania wskazano, że w dniu 15 lutego 2008 r. strony zawarły umowę kredytu w kwocie 161.600 zł, na finansowanie wykończenia domu lub mieszkania oraz pokrycie kosztów wliczonych w kredyt. Umowa została zawarta z wykorzystaniem przedłożonego przez pozwany [OSOBA] bez możliwości negocjacji jego treści. Kredyt miał być indeksowany do CHF po przeliczeniu wypłaconej kwoty według kursu kupna CHF zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych obowiązującej w pozwanym [OSOBA] w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Spłata rat miała następować w CHF ustalonych w złotych z zastosowaniem kursy sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty, na podstawie Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty. W ocenie powodów [OSOBA] oparcie w treści art. 410 k.c. skoro dokonywali spłat kredytu na podstawie abuzywnych postanowień umownych zawartych w § 2 ust. 2 i w § 7 ust. 1 Umowy oraz § 2 pkt.19, § 3 ust.2 i § 8 Regulaminu. Powołane postanowienia umowne dotyczące sposobu wyznaczania kursów walut nie wiążą powodów [OSOBA], skoro nie zostały z nimi indywidualnie uzgodnione, a nadto są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają ich interes jako konsumentów.  Wyeliminowanie natomiast ze stosunku zobowiązaniowego wyżej wymienionych postanowień umownych spowoduje brak możliwości zastąpienia ich jakimikolwiek przepisami dyspozytywnymi, co prowadzi do przyjęcia, że udzielono kredytu złotowego, oprocentowanego według wskaźnika LIBOR. Abstrahując od powyższej argumentacji powodowie [OSOBA], iż stosunek prawny bez niedozwolonych postanowień umownych byłby sprzeczny z naturą stosunku prawnego, co ostatecznie również prowadzi do nieważności całej umowy łączącej strony.

W odpowiedzi na pozew strona pozwana Bank Millennium S.A. w Warszawie wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.

               Zaskarżonym wyrokiem z dnia 17 grudnia 2021 r Sąd Rejonowy zasądził od strony pozwanej [OSOBA] powodów [OSOBA] 41.539,96 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 25.11.2020 r. do dnia zapłaty (pkt I) i zasądził od strony pozwanej [OSOBA] powodów [OSOBA] 4.617 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt II).

Orzeczenie to zapadło w następującym stanie faktycznym:

Bank Millennium Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie jest przedsiębiorcą prowadzącym działalność gospodarczą w sektorze bankowości, a [OSOBA] i [OSOBA] są konsumentami (okoliczność bezsporna).

Powodowie [OSOBA] kredytu celem uzyskania środków na wykończenie nieruchomości położnej w Krakowie przy ul. [ADRES] Hersze odbył kilka spotkań i zaoferowano mu kredyt indeksowany do franka szwajcarskiego ze wskazaniem, iż taki właśnie jest możliwy do uzyskania w ich sytuacji.  W tamtym czasie powodom urodziło się dziecko, [OSOBA] pracował uzyskując dochód w złotówkach natomiast [OSOBA] przebywała na urlopie wychowawczym. Powódka obecna była jedynie przy podpisaniu umowy.

Zdolność kredytowa powodów [OSOBA] kontem kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego.

Powodowie [OSOBA] na treść umowy zaoferowanej im w całości przez stronę pozwaną. Powodowie [OSOBA] z bankiem warunków umowy. Powodowie [OSOBA] o sposobie ustalania kursów walut w stworzonej przez pozwany [OSOBA], o sposobie przeliczania rat wyliczonych we frankach szwajcarskich na walutę spłaty, czyli na złotówki. W momencie zawierania umowy powodowie [OSOBA] sprawy z tego, iż kurs franka szwajcarskiego według którego ustalona jest wysokość kredytu oraz poszczególnych rat, zależy wyłącznie od udzielającego im kredytu Banku.

Celem uzyskania kredytu w Banku Millennium S.A. w Warszawie powodowie [OSOBA] o udzielenie kredytu. Pięciostronicowy dokument składał się z pól wyboru oraz miejsc na wpisanie oczekiwanych danych. Powodowie [OSOBA] wskazali wykończenie lokalu mieszkalnego i oznaczyli kwotę jego wysokości na [DZIAŁKA].[DZIAŁKA] zł .

W rubryce „Wnioskuję o podwyższenie kwoty kredytu o… ” powodowie [OSOBA] „prowizję z tytułu udzielenia kredytu w kwocie 1.800 zł”.

W rubryce „Wypłata kredytu/pożyczki” z polami „Jednorazowo”, „w transzach, w ilu:” (z miejscem na wskazanie liczby transz) powodowie [OSOBA], wskazując jako ilość transz „2”.

W polu „Okres kredytowania” wpisano liczbę 300 miesięcy zaś w polu „proponowany okres karencji” wybrano „12 miesiące (maksymalnie)”.

Powodowie [OSOBA] o ryzyku walutowym oraz o ryzyku zmiany stóp procentowych, co miało dotyczyć zarówno kredytów złotówkowych, jak i walutowych.

Bank Millennium S.A. w Warszawie reprezentowany przez [OSOBA] i [OSOBA], w dniu 20 lutego 2008 r. zawarł z [OSOBA] i [OSOBA] umowę o kredyt hipoteczny nr KH/2167/12/2007 (dalej zwanej jako Umowa), na mocy której Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 161.600 zł, w tym na wykończenie mieszkania przy ul. [ADRES] Krakowie kwotę 160.000 zł oraz koszt wliczony w koszt kredytu kwotę 1.600 zł.

Okres kredytowania określony została na 444 miesiące, w tym liczba miesięcy karencji 12, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy.

Zgodnie z § 2 ust. 2 kredyt był indeksowany do franka szwajcarskiego (CHF), po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązujących w Banku Millennium w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłacanego w transzach Bank miał wysyłać do Kredytobiorców pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut [OSOBA] w Banku Millennium w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania miały wpływ na wysokość zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo odsetkowej.

Do Umowy znalazł zastosowanie Regulamin kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku Millennium S.A.

[OSOBA] nr 1/2008 z dnia 26 lutego 2008 r. zmieniły postanowienia zawartej w dniu 26 lutego 2008 r. umowy kredytowej w zakresie wypłaty kredytu o zabezpieczania spłaty kredytu.

Kredyt miał zostać wypłacony w jednej transzy na rachunek bankowy Kredytobiorców po spełnieniu szczegółowo wskazanych w Umowie warunków. Na podstawie § 3 ust. 4 Umowy uruchomienie kredytu lub transzy następowało w terminie wskazanym przez Kredytobiorcę w dyspozycji wypłaty, o ile dyspozycja wraz z dokumentami potwierdzającymi spełnienie warunków koniecznych do uruchomienia środków z kredytu, określonych w Umowie i Regulaminie, zostanie złożona na 3 dni robocze, a w przypadku konieczności zlecenia przez Bank kontroli inwestycji na 10 dni roboczych przed planowaną datą uruchomienia środków. Od kwoty udzielanego kredytu była pobierana przez Bank jednorazowa bezzwrotna prowizja w kwocie 1.600 zł (§ 4 ust. 1 Umowy).

Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej (§ 6 ust. 1 Umowy), a oprocentowanie Kredytu wynosiło 3,2567 % w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M obowiązującej w dniu sporządzenia umowy oraz marży w wysokości 0,5000 punktu procentowego, stałej w całym okresie kredytowania (§ 6 ust. 3 Umowy), a oprocentowanie kredytu ulegało zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej LIBOR 3M (§ 6 ust. 5 Umowy).

Kredytobiorca zobowiązał się do spłacania kwoty kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku Millennium S.A. (§ 7 ust. 1 Umowy). Kredyt miał być spłacany w 444 ratach miesięcznych, w 12 rat obejmujących odsetki w okresie karencji spłaty kredytu oraz 432 równych rat miesięcznych, które zawierają malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (§ 7 ust. 2 Umowy), a spłata kredytu miała następować przez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z rachunku kredytobiorcy o numerze 79 1160 2202 0000 0001 0494 9211.

Przedmiotem zabezpieczenia Umowy była:

• hipoteka kaucyjna do sumy 274.720 zł na nieruchomości położonejprzy ul. [ADRES] Krakowie,
• cesja praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych zdarzeń losowych Nieruchomości,
• cesja praw z polisy ubezpieczeniowej na życie [OSOBA].

W związku z zawarciem umowy kredytu [OSOBA] i [OSOBA] udzielili Bankowi Millennium S.A. w Warszawie pełnomocnictwa m.in. do:

 - przystąpienia do umowy zbiorowego ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych w PZU S.A. w Warszawie,

 - pobierania z rachunku bankowego prowadzonego przez Bank Millennium S.A. środków pieniężnych z zaliczeniem ich na spłatę wymagalnych zobowiązań z tytułu kredytu, odsetek, prowizji i innych opłat, a także składek ubezpieczeniowych,

 - ustanowienia blokady na rachunku bieżącym środków pieniężnych w wysokości przeznaczonej na sfinansowanie podatku od czynności cywilnoprawnych oraz opłat sądowych z tytułu ustanowienia hipoteki,

  - pobierania z rachunku środków pieniężnych z zaliczeniem ich na spłatę odsetek naliczonych od dnia pobrania ostatniej raty odsetkowej do dnia podpisania Aneksu do Umowy, odsetek naliczonych od dnia pobrania ostatniej raty odsetkowej do dnia podpisania Aneksu do Umowy w przypadku złożenia dyspozycji o zmianę waluty udzielonego kredytu,

 - pobierania z rachunku opłat z tytułu refinansowania kosztów, ubezpieczenia przez bank kredytu w Towarzystwie Ubezpieczeń InterRisk S.A. z siedzibą w Warszawie do czasu złożenia w banku prawomocnego odpisu z księgi wieczystej.

       Kredyt został wypłacony w dwóch transzach: 80.600 zł w dniu 27 lutego 2008 r. oraz 81.000 zł w dniu 30 maja 2008 r. Do dnia 27 listopada 2020 r. powodowi uiścili na poczet zobowiązania wynikającego z umowy łącznie kwotę 104.081,40 zł.

               Pismem doręczonym dnia 10 listopada 2020 r. [OSOBA] i [OSOBA] wezwali Bank Millennium S.A. w Warszawie do zapłaty wszelkich uiszczonych przez nich należności w okresie od dnia 27 marca 2008 r. do dnia 27 czerwca 2020 r. w związku z Umową tj. kwoty 100.267,47 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w płatności liczonymi od dnia wymagalności wskazanych roszczeń w terminie 14 dni od otrzymania wezwania powołując się na nieważność Umowy, podnosząc również zarzut abuzywności konkretnych postanowień umownych.

               Pozwany [OSOBA] zapłaty podnosząc, iż łącząca strony umowa jest ważna, skuteczna i wiąże Klientów i Bank.

               Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie załączonych do akt postępowania  dowodów z dokumentów nie kwestionowanych przez żadną ze stron jak i braku okoliczności, które nakazywałyby poddać w wątpliwość ich prawdziwość z urzędu. Sąd za wiarygodny uznał również dowód przesłuchania stron ograniczony do przesłuchania powodów, w szczególności w zakresie okoliczności zawarcia umowy, wpływu powodów [OSOBA], informacji przekazanych przez stronę powodową w związku z jej zawarciem, które były spójne, logiczne i konsekwentne. Sąd ostatecznie nie poczynił żadnych ustaleń na podstawie dowodu z zeznań świadków [OSOBA] i [OSOBA], nie przeprowadził dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości oraz rachunkowości, jak również nie poczynił żadnych ustaleń na Cennika Kredytu Hipotecznego/Pożyczki Hipotecznej, Symulacji kosztów kredytu, zanonimizowanych umów kredytu, wydruku z systemu Bloomberg, opinia ekonomiczna prof. dr hab. [OSOBA].

               W oparciu o tak ustalony i oceniony stan faktyczny Sąd przywołał treść art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym na dzień 4 lipca 2006 r. i wskazał na wstępie, że umowa z dnia 20 lutego 2008 r. niewątpliwie była umową kredytu w rozumieniu powołanych wyżej przepisów prawa bankowego. Wbrew jednak argumentacji strony pozwanej [OSOBA] umową kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego, a nie umową denominowaną we frankach szwajcarskich.

Jednocześnie, zdaniem Sądu, nie można przyjąć, że przez zastosowanie mechanizmu indeksacji przedmiotowa umowa przestała być kredytem w rozumieniu art. 69 ustawy prawo bankowe. Nie był to kredyt walutowy, ale jednocześnie nie była to umowa nienazwana. Fakt zmiany prawa bankowego dokonanego w dniu 26 sierpnia 2011 r. na podstawy ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2011, Nr 165, poz. 984) i wprowadzenia art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 69 ust. 3 ustawy prawo bankowego – zdaniem Sądu nie mógł prowadzić do twierdzenia o nieważności kredytu indeksowanego do kursu franka szwajcarskiego zawartego przed nowelizacją.

               Zdaniem Sądu, nie można było również podzielić argumentacji powodów [OSOBA] była sprzeczna z istotą stosunku zobowiązaniowego. Powstała jednakże konieczność rozważenia, czy umowa z dnia 20 lutego 2008 r. zawierała niedozwolone postanowienia umowne, których nieskuteczność wobec konsumentów, którymi niewątpliwe są powodowie,  prowadziła do nieważności całego stosunku umownego.

               W tym kontekście Sąd przywołał treść art. 3851 § 1 i 2 k.c., wskazując, że niewątpliwie powodowie [OSOBA] pozwany [OSOBA] działalność gospodarczą w zakresie bankowości. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznie wynika zaś, iż kwestionowane postanowienia umowne nie były indywidualnie uzgodnione przez strony i nie istniała możliwość negocjacji tego postanowienia.

Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy dostrzec należało, że indeksacja walutowa została zastrzeżona wyłącznie dla potrzeb rozliczeniowych (obliczeń arytmetycznych), ani bowiem kwota kredytu nie została określona w walucie obcej, ani nie została wypłacona w walucie obcej, ani raty nie były spłacane w walucie obcej. Tymczasem zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC-ZD 2017/A/9) mechanizm ustalania przez Bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego, stwierdzono, że „gdyby kredytujący bank zamierzał wystarczająco poinformować kredytobiorcę będącego osobą fizyczną – konsumentem, o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako nieuczciwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020/7-8/64).

Sąd Rejonowy zwrócił ponadto uwagę, że w sprawie nie zachodziły  żadne okoliczności wskazane w art. 3852 k.c. inne niż treść umowy, które wymuszałby konieczność odmiennej oceny zgodności postanowienia umownego z dobrymi obyczajami według stanu na chwilę zawarcia umowy. Z zawarciem umowy z dnia 20 lutego 2008 r. nie wiązało się zawarcie żadnej innej umowy, która przynosiłaby powodom zwiększone korzyści z uwagi na fakt wyboru sposobu indeksacji kredytu.

W opinii Sądu bez znaczenia przy tym był fakt, czy przy zawieraniu umowy powodowie [OSOBA] z całkowitym ryzykiem walutowym i mogli przewidzieć wszystkie możliwości zmiany kursu franka szwajcarskiego wobec złotego polskiego. Wyjaśnił Sąd, że w przypadku obrotu z udziałem konsumentów ograniczone jest działanie zasady volenti non fit iniuria, a ograniczenie tej zasady w obrocie konsumenckim jest powodowane chęcią zapewnienia rzeczywistej, a nie tylko formalnej, równości stron. Jest to szczególnie istotne w przypadku branży finansowej, gdzie nierównowaga faktyczna stron jest oczywista, skoro po jednej stronie stoi podmiot dysponujący znacznymi zasobami ludzkimi, kapitałowymi oraz organizacyjnymi, których nie jest w stanie zrównoważyć nawet czujność zwykłego konsumenta.

Pozbawiona znaczenia prawnego dl Sądu była również okoliczność kiedy powodowie [OSOBA] funkcjonowania niedozwolonych postanowień umownych. Brak związania tymi postanowieniami istniał już od dnia 20 lutego 2008 r. i nie można czynić powodom zarzutu, że dopiero po 12 latach od zawarcia umowy uświadomili sobie abuzywność niektórych postanowień umownych.

Według Sądu kwestia abuzywności kwestionowanych przez powodów [OSOBA] została zmieniona, jak argumentowała to strona pozwana, przez wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej. Ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 165, poz. 984). Wyjaśnił Sąd, że wyrażenie wprost we wspomnianej nowelizacji opisanego wyżej obowiązku, który wynikał z obowiązujących przepisów ogólnych dotyczących zobowiązań, nie skutkowało sanowaniem wadliwości umów o kredyt indeksowany lub denominowany zawartych wcześniej, ani później z naruszeniem konieczności określenia w umowie świadczeń obu stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, Lex nr 2642144).

Z opisanych wyżej przyczyn Sąd uznał, że postanowienia łączącej strony umowy dotyczące kwestii indeksacji kredytu zawarte w § 2 ust. 2 i w § 7 ust. 1 umowy kredytu są niedozwolonymi postanowieniami umownymi i w związku z tym nie wiążą powodów [OSOBA]. To z kolei, zdaniem Sądu oznaczało, że świadczenie spełnione na podstawie niedozwolonego postanowienia musiało być postrzegane jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.

Jednocześnie Sąd uznał, że po wyeliminowaniu postanowień konstruujących mechanizm indeksacji kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej, utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawiało za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością).

W konsekwencji Sąd przyjął, że powodowie [OSOBA] do zapłaty na rzecz pozwanego Banku żadnych kwot. Skoro zaś uiścili do dnia 27 listopada 2020 r. na poczet przedmiotowej umowy łącznie kwotę 104.081,40 zł to ich żądanie zapłaty kwoty 41.539,96 zł na podstawie art.405 k.c. zasługiwało na uwzględnienie.

Końcowo Sąd wskazał, że nie podzielił również podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia dochodzonego roszczenia, jak również nie dostrzegł podstaw do uwzględnienia argumentacji strony pozwanej, że w przypadku uznania Umowy za nieważną Sąd winien dokonać wzajemnego rozliczenia stron w oparciu o teorię salda.

Dlatego też Sąd orzekł jak w pkt. I wyroku

            O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. i art. 98 § 1¹ k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wniósł pozwany, zaskarżył go w całości, zarzucając:

1. naruszenie art. 2352 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c., poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny bankowości oraz rachunkowości i nie wydanie żadnego rozstrzygnięcia w zakresie wniosku dowodowego zgłoszonego przez pozwanego, o którym mowa w punkcie 6 petitum Odpowiedzi na Pozew na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew pomimo, że rozstrzygnięcie niniejszego sporu wymagało wiadomości specjalnych, w szczególności w zakresie ustalenia czy Bank stosował kursy rynkowe w Tabeli Kursów Walut Obcych, co miałoby istotny wpływ na ocenę abuzywności kwestionowanych przez powoda [OSOBA];
2. naruszenie art. 299 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i oparcie się przez Sąd I instancji przy ocenie stanu faktycznego w przeważającej części na zeznaniach strony powodowej, co doprowadziło Sąd do błędnego ustalenia m.in., iż powód [OSOBA] w odpowiedni sposób poinformowany o ryzyku związanym z zawarciem Umowy kredytu oraz, iż Umowa kredytu nie była negocjowana i indywidualnie uzgodniona z powodem, pomimo iż: (i) fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały zaprezentowane również w dowodach z dokumentów dołączonych do odpowiedzi na pozew (por. dokument pn.: Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowanej', załącznik nr 4 do odpowiedzi na pozew); (ii) dowód z przesłuchania stron ma charakter jedynie posiłkowy i nie powinien stanowić głównego źródła dowodowego; (iii) zeznania strony powodowej powinny być poddane uważnej a nie wybiórczej ocenie, z uwagi na bezpośrednie zainteresowanie strony powodowej składającej zeznania, wynikiem rozstrzygnięcia sprawy (iv) strona powodowa używa wyuczonych, powtarzalnych w wielu sprawach „frankowych” sformułowań, m.in. o braku możliwości negocjowania umowy, braku informacji o ryzyku kursowym, nieograniczonym ryzyku, braku informacji o wahaniach na rynku walut, czy dowolnym operowaniu tabelą kursów (protokół z rozprawy z dnia 24 marca 2021 r. - 00:04:59), przez co dowód ten jest co najmniej wątpliwy i nie może być w zasadzie jedyną podstawą do wydania wyroku, tym bardziej, że z zebranej dokumentacji w szczególności Informacji dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowanej, podpisanej przez stronę powodową, a także zeznań złożonych na piśmie przez [OSOBA] wynika zupełnie co innego; (v) przyjęcie przez Sąd I instancji, że zeznania powodów [OSOBA], logiczne i konsekwentne, podczas gdy są one zdawkowe, często powodowie [OSOBA], zatem nie mogą być one wiarygodne, czy spójne, nie wspominając o logiczności tych wypowiedzi; (vi) status powodów [OSOBA] także wątpliwości, albowiem z zeznań powoda [OSOBA], że jest tam [w mieszkaniu] jednoosobowa działalność gospodarcza (protokół z rozprawy z dnia [DZIAŁKA] marca [DZIAŁKA] r. - 00:17:35);
3. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę dowodu z dokumentów, tj. Wniosku kredytowego, Informacji dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowanej, Umowy kredytowej, Regulaminu kredytowania w wersji R.21 i błędne przyjęcie, że postanowienia Umowy kredytu dotyczące indeksacji nie zostały indywidualnie uzgodnione z powodem, podczas gdy z treści w/w dokumentów wynika, że klauzule indeksacyjne były przedmiotem negocjacji pomiędzy stronami i zostały wprowadzone do Umowy na podstawie indywidualnych ustaleń powoda z pozwanym;
4. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne uznanie, że Bank ustalał kurs wymiany walut w sposób dowolny, w sytuacji, w której Bank wskazał, że kurs wymiany walut był kształtowany w oparciu o wskaźniki rynkowe, a Sąd nie ustalił, że kurs wymiany waluty odbiegał od wskazań rynku, co tym samym powoduje, że Sąd nie mógł ustalić, iż doszło do rażącego naruszenia interesów powoda w wyniku stosowania klauzul przeliczeniowych; w szczególności powyższą tezę popierają zeznania świadka [OSOBA], który zeznał, że kurs z Tabeli Kursów Walut Obcych był kursem rynkowym (protokół z rozprawy z 28 lipca 2021 r. 00:08:01);
5. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego polegającą na pominięciu w ocenie istotnych zeznań świadka [OSOBA], która złożyła zeznania na piśmie, że wobec wszystkich klientów stosowano jednolite procedury, a klienci banku mieli możliwość negocjowania warunków umowy, natomiast pracownicy banku nie byli ograniczeni co do tego jakie warunki umowy mogą z klientami negocjować - odpowiedź na pytanie 33 i 35, Klientom byl prezentowany przykład obrazujący wzrost raty kredytu w przypadku wzmocnienia kursu CHF względem PLN - odpowiedź na pytanie 26, Klienci mieli i mają możliwość spłaty kredyt w walucie kredytu - odpowiedź na pytanie 32, co doprowadziło Sąd do błędnego ustalenia, że sporne postanowienia Umowy nie były indywidualnie uzgodnione z powodami i nie mogły być negocjowane przez powodów, powodowie [OSOBA] na treść Umowy, pozwany [OSOBA] wobec powoda w zakresie wyjaśnienia mechanizmu indeksacji oraz, iż możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie franka szwajcarskiego pojawiła się dopiero w momencie wejścia w życia tzw. ustawy „antyspreadowej”, tj. ustawy z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw;
6. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne uznanie, że Bank w sposób jednostronny i dowolny ustalał wysokość zobowiązania powoda, w sytuacji, w której powód [OSOBA] treść § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 Umowy kredytu, co oznacza, że brak jest dowolności i arbitralności w działaniach Banku, a powód [OSOBA] mechanizm działania Umowy kredytu;
7. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne uznanie, że pozwany [OSOBA] dostatecznych informacji o ryzyku walutowym i kursowym, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego w postaci podpisanych dokumentów i zeznań świadka [OSOBA], można wysunąć zupełnie inne wnioski w postaci tego, że powodowie [OSOBA] informacje pisemne co kwitowali swoim własnoręcznym podpisem, ale także werbalne od pracowników Banku, ponieważ wymagały tego procedury wewnętrzne Banku, jednolite dla wszystkich pracowników. Ponadto dokument wraz z podpisem jego sygnatariuszów jest najtrwalszym i najbardziej obiektywnym dowodem, tego że osoby składające podpis, zapoznając się z treścią dokumentu, zdają sobie sprawę z ryzyk walutowych i kursowych;
8. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego - Regulaminu kredytowania w wersji oraz R.31.8, w którym w § 8 ust. 3 doprecyzowano sposób ustalania kursów walut w Tabeli Kursów, co całkowicie wyeliminowało wszelkie wątpliwości co do sposobu ustalania kursów walut w Tabeli Kursów (które już wcześniej miały charakter obiektywny i rynkowy);
9. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne ustalenie, że kredyt indeksowany nie był kredytem walutowym, tylko Złotowym, podczas gdy z zeznań świadka [OSOBA], wynika (protokół z rozprawy z dnia 28 lipca 2021 r. 00:08:01 i 00:40:45), iż kredyt indeksowany do CHF zasadniczo niczym nie różni się od kredytu walutowego wypłacanego i spłacanego bezpośrednio w CHF, tym bardziej, że powód [OSOBA] kredytu w CHF i spłaty rat kredytu w CHF od początku trwania umowy.
10. naruszenie art. 3851 § 1 k.c. polegające na jego błędnej wykładni i przyjęciu, że klauzule indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienie umowne oraz: (i) nie były przedmiotem indywidualnych uzgodnień pomiędzy stronami, podczas gdy powód [OSOBA] rodzaj kredytu i miał możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w CHF już od momentu podpisania Umowy kredytu, a zatem sposób wykonania Umowy podlegał indywidualnym negocjacjom; (ii) kształtują prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, podczas gdy ocena tych postanowień - w kontekście indywidualnej sytuacji faktycznej powoda [OSOBA], że powyższe przesłanki nie zachodzą wobec powoda; (iii) dotyczą głównych świadczeń stron, podczas gdy główne świadczenie stron stanowi jedynie część postanowienia odnosząca się do indeksacji (tzw. klauzula ryzyka walutowego), która została sformułowana w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości;
11. naruszenie art. 385¹ 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegające na uznaniu, że Bank miał możliwość jednostronnego ustalania ceny zakupu czy sprzedaży waluty oraz całkowitą dowolność w kształtowaniu wysokości zobowiązania powodów, podczas gdy wysokość kursu CHF w Tabeli bankowej była kształtowana na podstawie rynkowych cen tej waluty a to znaczy, że Bank nie kształtował wysokości zobowiązania powoda w sposób dowolny i jednostronnie wiążący dla powoda, co tym samym wyklucza uznanie klauzul przeliczeniowych jako klauzul abuzywnych i ich eliminację z treści Umowy;
12. naruszenie art. 385¹ 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako: Dyrektywa 93/13/EWG) polegające na ich błędnej wykładni i przyjęciu, iż cały mechanizm indeksacji zastosowany w Umowie kredytowej jest niedozwolony, pomimo, iż ewentualną bezskutecznością może zostać objęty jedynie przewidziany w Umowie kredytu miernik indeksacji, czyli odesłanie do Tabeli kursów, co skutkowało nieuprawnionym stwierdzeniem nieważności Umowy w całości, mimo, iż art. 3 851 § 2 k.c. wskazuje wprost, że jeśli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie;
13. naruszenie art. 385¹ 2 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c., art. 358 § 2 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa bankowego poprzez ich błędną wykładnię skutkującą zaniechaniem zastosowania przez Sąd do ewentualnych rozliczeń z tytułu Umowy kredytu (przy założeniu niekorzystnej dla pozwanego interpretacji, zgodnie z którą odesłanie do Tabeli kursów zostanie uznane za bezskuteczne) kursu średniego NBP, co ostatecznie doprowadziło Sąd do przyjęcia, że kurs średni NBP nie może być kursem, który ma zastosowanie w miejsce powstałych luk w Umowie, podczas gdy proces taki doprowadzi do przywrócenia równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności umowy, służy realizacji celów Dyrektywy 93/13/EWG, a ponadto jest zgodny z przepisami prawa krajowego oraz orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE;
14. naruszenie art. 56 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c. polegające na ich niezastosowaniu w realiach niniejszej sprawy i pominięciu, że czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz także te wynikające z ustawy oraz określonych zwyczajów, a do tych niewątpliwie należy ustalanie przez Bank kursów stosowanych do rozliczeń z klientami w sposób rynkowy, a tym samym nienoszący znamion naruszenia interesu konsumenta w stopniu rażącym (zważywszy że kursy funkcjonujące na rynku kantorowym nie różnią się znacząco), co prowadzi do wniosku, że sama metodyka ustalania kursów walut nie musiała wynikać wprost z treści Umowy kredytu, lecz wystarczające było tu przyjęcie, iż panującym zwyczajem rynkowym jest ustalanie przez Bank kursów walut nie na zasadach dowolności, ale na zasadach rynku regulowanego i nadzorowanego przez [OSOBA], na którym to rynku funkcjonuje pozwany [OSOBA];
15. naruszenie art. 410 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. polegające na ich niewłaściwym zastosowaniu i przyjęciu, iż świadczenia spełnione przez powoda [OSOBA] stanowiły świadczenia nienależne mimo, że znajdowały one podstawę w łączącym strony stosunku prawnym;

W konkluzji skarżący wniósł na podstawie art. 380 k.p.c. wnoszę o rozpoznanie przez Sąd II instancji wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny bankowości oraz rachunkowości, na okoliczności wskazane W odpowiedzi na pozew, a także na podstawie art. 382 k.p.c. wnoszę o przeprowadzenie ww. dowodu przez Sąd II instancji na wykazanie faktów wskazanych w odpowiedzi na pozew, a następnie o zmianę zaskarżonego Wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie solidarnie od powodów [OSOBA] zwrotu kosztów procesu, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie solidarnie od powodów [OSOBA] zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz pozostawienie Sądowi I instancji rozstrzygnięcia o kosztach instancji odwoławczej.

W odpowiedzi na apelację pozwanego, powodowie [OSOBA] o jej oddalenie oraz o zasądzenie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja podlegała  oddaleniu.

Sąd Okręgowy w całości podziela – przyjmując je za własne – ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji oraz podziela w przeważającej części oparte na nich rozważania natury prawnej, przez co szczegółowe ich tutaj powielanie uważa za zbędne, ograniczając się jedynie do odniesienia się do poszczególnych zarzutów apelacji. Jednocześnie Sąd Okręgowy, odmiennie niż Sąd I instancji, dostrzega, że przedmiotowa umowa jest nieważna nie tylko ze względu na abuzywność zawartej w niej klauzul, lecz przede wszystkim z uwagi na naruszenie istoty stosunku zobowiązaniowego, a w konsekwencji naruszenie zasady swobody umów zawartej w art. 353¹ k.c.

W pierwszej kolejności wypadało odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, jako że badanie, czy w konkretnej sprawie prawo materialne zostało właściwe zastosowane jest możliwe po wykluczeniu takich uchybień procesowych, które by mogły istotnie wpłynąć na ustaloną podstawę faktyczną rozstrzygnięcia (wyrok SN z 7.03.1997 r., II CKN 18/91; wyrok SN z 20.04.2018 r., II CSK 355/17).

W ocenie Sądu Okręgowego trafna jest ocena zebranego przez Sąd Rejonowy materiału dowodowego, ona sama zaś w pełni odpowiada prawu. Dowody przywołane w apelacji nie były istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a wszystkie okoliczności były możliwe do ustalenie na podstawie dokumentów załączonych do akt. Sąd I instancji nie dopuścił się więc naruszenia art. 2352 § 1 pkt. 2 w zw. z art. 278 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. Pominięcie zawnioskowanego przez pozwanego dowodu z opinii biegłego, a także symulacji kredytu oraz cennika było usprawiedliwione. Istotne w sprawie było to, czy sporne postanowienia umowne były niedozwolonymi postanowieniami umownymi w rozumieniu art. 3851 § 1 k.p.c., a nie to czy gdyby powodowie [OSOBA] w PLN to ten byłby w perspektywie czasu i tak droższy, gdyż badaniu w sprawie podlegał konkretny stosunek umowny, a nie jakiś inny, hipotetyczny. Ponadto, aktualne orzecznictwo, o czym będzie mowa poniżej, nie dopuszcza możliwości uzupełnienia treści umowy w zakresie dotkniętym abuzywnością. Co więcej, określenie należnego powodom świadczenia ograniczało się do prostej operacji matematycznej, co słusznie zauważył Sąd I instancji.

Przechodząc do zarzutu nieprawidłowej oceny dowodów dokonanej przez Sąd I instancji stwardzić należy, że także ten zarzut nie zasługiwał na uwzględnienie. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia przez sąd zasady swobodnej oceny dowodów wynikającej z art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Taka ocena, dokonywana jest na podstawie przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego doświadczenia życiowego, a nadto winna uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i - ważąc ich moc oraz wiarygodność - odnosi je do pozostałego materiału dowodowego (wyrok SN z dnia 10.06.1999 r., II UKN 685/98, OSNAPiUS 2000/17/655). Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów  i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (wyrok SA w Warszawie 17.05.2012 r., I ACa 31/12). Same, nawet poważne wątpliwości co do trafności oceny dokonanej przez sąd pierwszej instancji, jeżeli tylko nie wykroczyła ona poza granice zakreślone w art. 233 § 1 k.p.c. nie powinny stwarzać podstawy do zajęcia przez sąd drugiej instancji odmiennego stanowiska (wyrok SN z dnia 12.04. 2012 r., I UK 347/11).

W niniejszej sprawie tak definiowanych uchybień swobodnej oceny dowodów nie było, a ocena Sądu I instancji zakwestionowanych w apelacji dowodów nie uchybiała tym zasadom. Jednocześnie podkreślić należy, że do skutecznego zakwestionowania oceny dowodów dokonanej przez Sąd bezpośrednio dowody przyprowadzający nie jest wystarczające zaprzeczenie zgody na ocenę dokonaną przez Sąd, a niezbędne jest zaprezentowanie takich argumentów, które nie pozwolą pozostawić oceny dowodów Sądu I instancji jako wiążącej, bo zgodnej ze wspomnianymi zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Odnosząc się szczegółowo do podniesionych w apelacji zarzutów wskazać należy, iż skarżący – jak należy wnioskować z uzasadnienia wniesionej apelacji – zdaje się utożsamiać indywidualne uzgodnienie klauzul indeksacyjnych z wyborem (akceptacją) przez powodów [OSOBA]. Wnioskowanie to winno być uznane za całkowicie błędne. Z jednej strony abuzywny charakter klauzuli usunięty może być jedynie poprzez indywidualne uzgodnienie tej konkretnej klauzuli – nie zaś całej umowy. Z drugiej zaś – wybór określonego produktu z oferty banku nie tylko nie świadczy o tym, iż poszczególne klauzule w ramach tej oferty były negocjowane, ale przeciwnie – wskazuje, iż konsument dokonał wyboru pewnego przygotowanego przez przedsiębiorcę „pakietu”, w którym o zmianie poszczególnych rozwiązań nie było mowy.  Przez „rzeczywisty wpływ” należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Fakt, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione. Za uzgodnione indywidualnie trzeba bowiem uznawać tylko takie klauzule umowne, na których treść istotnie mógł on w praktyce oddziaływać. Innymi słowy, należy badać, czy konsument miał realny wpływ na ewentualną zmianę klauzul proponowanych przez przedsiębiorcę i czy z możliwości tej zdawał sobie sprawę. Do tego, by skutecznie wykazać fakt, że klauzula była uzgodniona z konsumentem, nie wystarcza opatrzenie kontrolowanego postanowienia wzmiankami typu: „wyrażam zgodę”, „przyjmuję własnoręcznym podpisem”. W konsekwencji postanowieniami indywidualnie uzgodnionymi będą takie, które były w sposób rzeczywisty negocjowane lub włączone do umowy wskutek propozycji zgłoszonej przez samego konsumenta.

W niniejszej sprawie z przesłuchania powoda [OSOBA] w dniu 24 marca 2021 roku wynikało, że w został on poinformowany, że „nie może (wraz z żoną) negocjować warunków umowy”. Powódka zeznała zaś, że „umowa była sztywna i mogli ją (wraz z mężem) podpisać lub nie”. W świetle powyższego przyjąć należało, że przy zawieraniu przez strony umowy nie były prowadzone negocjacje wzorca umowy w zakresie mechanizmu indeksacji kredytu, zaś pozwany [OSOBA] przeciwnych. Tym bardziej pozwany [OSOBA], aby były to postanowienia uzgodnione indywidualnie, mimo że zgodnie z art. 385 1 § 4 k. c. ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na pozwanym. Okoliczność, że powódka sama wnioskowała o udzielenie jej kredytu w żadnym razie nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu treści postanowień dotyczących indeksacji. Nie budzi wątpliwości, że wybór rodzaju kredytu musiał być elementem indywidualnych uzgodnień. Takiej pewności nie ma w przypadku pozostałych postanowień umownych dotyczących mechanizmu indeksacji, w tym zwłaszcza sposobu ustalenia kursu waluty indeksacyjnej, którego zasady nie zostały w umowie dokładnie określone. Nie ulega wątpliwości, że powódka wyraziła zgodę na indeksację, brak jest jednak jakichkolwiek dowodów, że sposób tej indeksacji został z nią indywidualnie uzgodniony.

W odniesieniu do dalszych zarzutów naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., a dotyczących kwestii wiedzy powodów o ryzyku kursowym oraz uczynienia zadość przez pozwanych [OSOBA] kwestii związanych z wykonywaniem umowy przez pozwany [OSOBA], zwrócić należy uwagę, iż kwestia zmienności kursu walutowego nie była tu przyczyną uznania wskazywanych klauzul za abuzywne. Przyczyną taką było przyznanie przedsiębiorcy jednostronnego i nietransparentnego uprawnienia do ukształtowania pozycji konsumenta, w szczególności poprzez ustalenie wysokości jego rzeczywistego zobowiązania. Tym samym poinformowanie konsumenta o zmienności kursu – nawet, gdyby poinformowanie to było rzetelne i wskazywało na realne ryzyko rychłej zmiany wysokości kursu w sposób skrajnie niekorzystny dla konsumenta (chociaż z dużym prawdopodobieństwem należy uznać, iż przy takim poinformowaniu bankowi niesłychanie trudno byłoby zrealizować jakiekolwiek plany sprzedażowe w zakresie tego produktu) i tak nie usuwałoby wadliwości łączącego strony stosunku obligacyjnego. Bank nie sformułował tu natomiast twierdzenia, w świetle którego powodowie [OSOBA] bank może w sposób jednostronny kreować kurs walutowy, a tym samym rzeczywista wysokość ich zobowiązania nie jest określona. Ponadto pozwany w ogóle nie sformułował twierdzenia (jak również nie przedstawił materiału dowodowego), iż powodowie [OSOBA] co do zasad, w oparciu o które pozwany [OSOBA], stosowane we współpracy z nimi.

Dodatkowo zwrócić tu należy uwagę, iż prawodawca w art. 22¹ k. c. wprowadził jednolitą definicję konsumenta – konsumentem jest każda osoba fizyczna, która dokonuje z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Z konsumenckiej ochrony korzysta zarówno konsument wprowadzony w błąd, jak i konsument, który został poinformowany przez kontrahenta o ryzyku, które związane jest z zawarciem określonej umowy. Hipotetycznie zachowanie konsumenta, który pomimo szczegółowego powiadomienia o ryzykach związanych z jednostronnym ustalaniem kursu przez silniejszą stronę stosunku obligacyjnego, w których wchodzi, następnie podejmuje działania, które zmierzają do zniwelowania jego skutków (czy nawet ukierunkowane są na osiągnięcie w tym zakresie dodatkowej korzyści) kosztem kontrahenta, mogłoby zostać ocenione co najwyżej jako nadużycie prawa podmiotowego.

W realiach faktycznych niniejszej sprawy nawet tego rodzaju argumentacja nie mogłaby zostać uwzględniona – zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów powszechnych poglądem, nie może powoływać się na nadużycie prawa podmiotowego przedsiębiorca, który sam tego prawa nadużywa – a takim nadużyciem niewątpliwie było zawarcie w łączącej strony umowie (we wzorcu, na podstawie którego umowa ta została zawarta, czy też w łączącym stronie Regulaminie), niedozwolonych postanowień umownych. Skoro zatem powodowie [OSOBA] z ochrony nawet w przypadku rzetelnego poinformowania jej co do ryzyka kursowego, zarzut naruszenia art. 233 k. p. c. w tym zakresie pozostawał bez wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Wbrew zarzutom apelacji Sąd Rejonowy nie dopuścił się także naruszenia art.233 § 1 k.p.c. poprzez  pominięcie dowodu z zeznań świadków [OSOBA] i [OSOBA] nie uczestniczyła ona w zawieraniu umowy z 20 lutego 2008 r., więc nie może posiadać wiedzy odnośnie procesu jej zawierania. Odnosząc się do świadka [OSOBA], to wskazać należy, że bez znaczenia pozostaje jakie obowiązywały zasady i procedury zawierania umów kredytowych w walucie CHF obowiązujące w placówkach pozwanego banku, gdyż znaczenie ma to tylko, jak faktycznie wyglądał proces zawarcia tej konkretnej badanej w sprawie umowy.

Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne – zdaniem apelacji - uznanie, że pozwany [OSOBA] dostatecznych informacji o ryzyku walutowym i kursowym, zwrócić na wstępie należy uwagę, że kwestia obowiązków informacyjnych pozwanego banku nie była tu przyczyną zakwestionowania spornej umowy. Sąd Rejonowy w pisemnym uzasadnieniu zwrócił uwagę, że „bez znaczenia przy tym był fakt, czy przy zawieraniu umowy powodowie [OSOBA] z całkowitym ryzykiem walutowym i mogli przewidzieć wszystkie możliwości zmiany kursu franka szwajcarskiego wobec złotego polskiego. W przypadku obrotu z udziałem konsumentów ograniczone jest działanie zasady volenti non fit iniuria, a ograniczenie tej zasady w obrocie konsumenckim jest powodowane chęcią zapewnienia rzeczywistej, a nie tylko formalnej, równości stron. Jest to szczególnie istotne w przypadku branży finansowej, gdzie nierównowaga faktyczna stron jest oczywista, skoro po jednej stronie stoi podmiot dysponujący znacznymi zasobami ludzkimi, kapitałowymi oraz organizacyjnymi, których nie jest w stanie zrównoważyć nawet czujność zwykłego konsumenta”

Niezależnie jednakże od powyższego, Sąd Okręgowy zwraca uwagę, że w badanej sprawie – wypowiedzi powodów [OSOBA] zawarciu spornej umowy kredytu były logiczne, spójne oraz zgodne z pozostałym materiałem dowodowym. Dotyczy to zwłaszcza okoliczności faktycznych związanych z zakresem udzielonej informacji dotyczącej treści zawieranej przez strony umowy kredytu. Podkreślić trzeba, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na pozwanym [OSOBA], przy czym wbrew zarzutom skarżącego wystarczającego waloru dowodowego nie można przypisać treści dokumentów w postaci „regulaminu kredytowania w wersji R.21” (k 39), treści samej umowy kredytu, czy wreszcie dokumentowi oznaczonemu jako „oświadczenie dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej” (k.151). Należy bowiem zauważyć, że poprzestanie na odebraniu pisemnego oświadczenia o tym, że kredytobiorca jest świadomy ryzyka kursowego nie spełnia kryterium rzetelności ze strony przedsiębiorcy – tym bardziej, gdy to oświadczenie nie precyzuje zakresu udzielonych informacji [vide wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 24 czerwca 2021 roku, I ACa 35/21, LEX nr 3224412]. Co więcej na podstawie dowodów zawnioskowanych przez pozwanego nie można ustalić dokładnego zakresu informacji przekazanych powódce dotyczących ryzyka walutowego. Wbrew zarzutom pozwanego – do odmiennego wniosku nie może prowadzić wzgląd na treść zeznań świadków. Jak to bowiem zostało już wskazane [OSOBA] nie uczestniczyła ona w zawieraniu umowy z 20 lutego 2008 r., więc nie może posiadać wiedzy odnośnie procesu jej zawierania. Z kolei świadek [OSOBA], wskazywał jedynie na ogólne zasady i procedury zawierania umów kredytowych w walucie CHF obowiązujące w placówkach pozwanego banku. Nie było zaś wystarczające podanie procedur obowiązujących w pozwanym [OSOBA] ich do konkretnego przypadku.

Przechodząc do oceny prawnej dokonanej przez Sąd Rejonowy stwierdzić należy, że jest ona prawidłowa i jako taka zasługuje na podzielenie.

Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zgodnie z art. 385² k.c., oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.

W świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego uznaje się, iż określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 (nie publ.), z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, nie publ., z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, nie publ., z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, nie publ., z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, nie publ., z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ., z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.).

Zgodnie z treścią umowy wysokość zobowiązania powoda (konsumenta) była przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty indeksacyjnej – kredyt wg kursu kupna, zaś rata wg kursu sprzedaży. W obydwu przypadkach był to kurs ustalany przez pozwany [OSOBA].

W niniejszej sprawie zgodnie z § 2 ust. 1 i ust. 2 umowy Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 161.600 zł indeksowanego do waluty CHF po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku Millennium w dniu uruchomienia kredytu lub transzy (§ 2 ust. 1 i ust. 2 umowy). Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walu Obcych Banku Millennium SA.

Bank miał zatem jednostronną swobodę w zakresie ustalania kursu waluty indeksacyjnej w przypadku kursu kupna, jak również w przypadku kursu sprzedaży. Ani w umowie, ani też w regulaminie uzupełniającym jej postanowienia, nie zostały zamieszczone żadne zapisy wyjaśniające sposób ustalenia kursów waluty, brane w tym zakresie pod uwagę parametry, czy też wskaźniki. Umowa została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez bank. Powodowie [OSOBA] kredytu, który najbardziej im odpowiadał, uzgodnić kwotę kredytu w walucie polskiej, czy marżę i wysokość prowizji, natomiast nie mieli możliwości uzgadniania z bankiem pozostałych postanowień.

Postanowienia umowy, podobnie jak postanowienia ogólnych warunków zawarte w Regulaminie, nie były uzgodnione indywidualnie z powodami w rozumieniu art. 385¹ § 1 i 3 k.c., a w każdym razie strona pozwana tego nie wykazała. Nie ma więc podstaw do przyjęcia, że postanowienia umowy w zakresie mechanizmu ustalania kursu waluty, stanowiącej narzędzie waloryzacji kredytu i wyznaczającej wysokość zobowiązania powodów [OSOBA], zostały w przypadku umowy stron uzgodnione indywidualnie.

Dalej należało rozważyć, czy – skoro zakwestionowane postanowienia dotyczą głównego przedmiotu umowy – są wystarczająco jednoznaczne i czy wynikające z nich prawa lub obowiązki stron zostały ukształtowane sprzecznie z dobrymi obyczajami lub w sposób rażąco naruszający interesy powoda [OSOBA]. Obowiązkiem przedsiębiorcy (banku) dokonującego czynności z konsumentem było podjąć takie działania, aby w sposób jasny, przystępny, zrozumiały i wszechstronny wyjaśnić wszelkie niezbędne kwestie oraz przekazać informacje mające istotne znaczenie dla przyszłej umowy. Rolą strony pozwanej [OSOBA] zasad, na jakich będzie ustalany kurs waluty obcej, w szczególności zaś poinformowanie o tym, że kursy te będą ustalane przez bank, w jaki sposób i na jakich zasadach.

Zauważyć należy, iż w umowie nie wskazano, w jaki konkretnie sposób kurs kupna dla kredytów hipotecznych zaciągniętych w pozwanym [OSOBA]. Umowa nie określała ani kursu CHF wobec złotego, ani też, sposobu jego ustalania na potrzeby wyliczenia zobowiązania powoda [OSOBA] zawarcia, następnie jego uruchomienia. Wykonywanie umowy mogło się opierać na wcześniejszej praktyce ustalania tabeli kursowej ze strony banku, w tym określania kursu kupna oraz sprzedaży. To zaś nie pozwala na jednoznaczne określenie postanowień i konsekwencji płynących dla kredytobiorcy. Nie można uznać, aby postanowienia waloryzacyjne były wystarczająco jednoznaczne. Przyznanie sobie przez bank jednostronnej kompetencji do swobodnego ustalania kursu przyjmowanego do wykonania umowy prowadzi do wniosku, że były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszały rażąco interesy powoda w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c., oceniane na datę zawarcia umowy.

W świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego nie powinno budzić wątpliwości, iż analizowane postanowienia umowne mają charakter niedozwolony. Uznaje się bowiem, iż określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 (nie publ.), z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, nie publ., z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, nie publ., z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, nie publ., z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, nie publ., z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ., z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.).

Dla uznania postanowienia umownego za niedozwolone wystarczy taka jego konstrukcja, która prowadzi do obiektywnej możliwości rażącego naruszenia interesów konsumenta, przy czym bez znaczenia pozostaje sposób wykonania umowy stron w tym zakresie. Zgodnie z art. 385² k.c. ewentualna abuzywność postanowień umowy podlega badaniu na datę jej zawarcia z uwzględnieniem towarzyszących temu okoliczności i innych umów pozostających w związku z umową objętą badaniem. Bez znaczenia jest więc, jakie możliwości miał powód w zakresie ewentualnej zmiany warunków spłaty określonych w umowie. Bezzasadne było zatem prowadzenie postępowania dowodowego w kierunku ustalenia, jak umowa była wykonywana, czy też w jaki sposób bank ustalał swoje kursy i czy miały one charakter rynkowy, względnie ustalania, jaki byłby kurs rynkowy, w jaki sposób bank pozyskiwał środki na udzielenie kredytu, w jaki sposób je księgował i jak funkcjonował oraz funkcjonuje na rynku, a nadto jaka byłaby sytuacja, gdyby powód [OSOBA] kredytu. W świetle chwili, na którą ocenia się abuzywność postanowień umowy, nie ma też znaczenia wejście w życie ustawy tzw. antyspreadowej  z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, czy też zmiany regulaminów po dacie zawarcia umowy kredytu. Powyższe prowadzi do uznania, że postanowienia umowy umożliwiały bankowi arbitralne ustalenie kursu wymiany waluty, a więc arbitralne ustalenie wysokości zobowiązania powoda.

Odnosząc się do zarzutów apelacji dotyczących naruszenie art. 3851 § 1 k.c. polegające na jego błędnej wykładni i przyjęciu, że klauzule indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienie umowne oraz nie były przedmiotem indywidualnych uzgodnień pomiędzy stronami, podczas gdy powód [OSOBA] rodzaj kredytu i miał możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w CHF już od momentu podpisania, wskazać należy, że zgodnie z § 7 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu zgodnie zaś  z Tabelą Kursów Walu Obcych Banku Millennium SA (k.36).  § 8 ust. 4 Regulaminu, na który powołuje się strona pozwana, dotyczy kredytu w walucie obcej, a nadto nie tyle sposobu spłaty ile możliwości wprowadzenia do umowy określonych rozwiązań w tym przedmiocie. Nawet jednak akceptacja stanowiska strony pozwanej [OSOBA] odmiennych wniosków w aspekcie stosowania art. 3851 k.c. Jest tak dlatego, że kurs kupna waluty, do którego odwołano się w § 2 umowy służył do wyliczenia wysokości zobowiązania powodów. Eliminacja tej części umowy z powodu abuzywności wpływa na zmianę głównego przedmiotu umowy z tej prostej przyczyny, że zastosowana klauzula dotyczyła głównego zobowiązania kredytobiorców, związanego z spłacaniem rat w ich kapitałowej części. Eliminacja mechanizmu indeksacyjnego obejmuje wszystkie postanowienia umowy, które się na nią składają, albowiem mogą one funkcjonować tylko łącznie. Skoro do samej indeksacji kwoty kredytu nie doszło, to bezprzedmiotowe stały się wszelkie postanowienia, które odnoszą się do przeliczeń dokonywanych w PLN spłat na saldo wyrażone w walucie CHF.

Wobec powyższego, postanowienia przedmiotowej umowy miały charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385¹ k.c., a w związku z tym nie wiążą powodów, co dotyczy w szczególności § 2 ust. 1, ust. 2,  § 7 ust.  1, ust. 2, a więc zapisów dotyczących stosowania kursów kupna i kursów sprzedaży waluty CHF.

Bez unormowania kursu miarodajnego dla poszczególnych przeliczeń, przeliczenia te nie mogą być dokonane, a postanowienia "przeliczeniowe" - wywrzeć skutku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115). Ogólnie rzecz biorąc, z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa powinna "w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego" (zob. wyroki z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie C-618/10, [OSOBA]ñol de Crédito SA przeciwko Joaquín [OSOBA], pkt 66 - 69, z dnia 30 maja 2013 r., w sprawie C-488/11, [OSOBA] [OSOBA] de [OSOBA] przeciwko Jahani BV, pkt 57, 60, z dnia 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, [OSOBA] i Caixabank, pkt 28, z dnia 21 kwietnia 2016 r. w sprawie C-377/14, [OSOBA], [OSOBA]á przeciwko Finway a.s., ECLI:EU:C:2016:283, pkt 97, z dnia 26 stycznia 2017 r. w sprawie C- 421/14, [OSOBA] SA przeciwko Jesús Gutiérrez García, ECLI:EU:C:2017:60, pkt 71, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, [OSOBA] i [OSOBA] przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 39-40). O tym, czy umowa może być utrzymana, decyduje zatem prawo krajowe, i musi to być zweryfikowane przy zastosowaniu obiektywnego podejścia, zgodnie z którym niedopuszczalne jest uznanie sytuacji jednej ze stron umowy, zgodnie z prawem krajowym, za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie umowy (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie C-453/10, [OSOBA]čova i [OSOBA]č przeciwko SOS financ spol. sr.o., pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, [OSOBA] przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., w połączonych sprawach C-70/17 i C-179, [OSOBA] i Bankia, pkt 57 i z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, [OSOBA] i [OSOBA] przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 41).

Stanowisko takie, odpowiadające art. 385¹ § 2 k.c., jest co do zasady uznawane również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, 7-8, poz. 79, z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115). W nawiązaniu do niego, określając skutki abuzywności postanowień kształtujących mechanizm indeksacji walutowej (spread walutowy), w orzecznictwie tym przyjmowano wcześniej, że nie pociąga ona za sobą nieważności całej umowy, gdyż umowa ta może istnieć również po wyeliminowaniu z niej klauzuli indeksacyjnej, jako kredyt złotowy niezawierający takiej klauzuli (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ. i z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.). Dostrzegano wprawdzie, że eliminacja klauzuli umownej uznanej za bezskuteczną nie może prowadzić do zmiany charakteru stosunku prawnego łączącego strony, tj. granicą, której przekroczenie uzasadnia interwencję sądu, jest sprzeczne z naturą stosunku (art. 353¹ k.c.) ukształtowanie umowy, jednakże uznawano, iż wyeliminowanie klauzuli indeksacyjnej nie stanowi przeszkody do utrzymania oprocentowania według stawek LIBOR, mimo wyeliminowania wszelkich powiązań wysokości świadczeń z walutą obcą i mimo że strony najprawdopodobniej nie ustaliłyby wysokości oprocentowania kredytu złotowego według stawki LIBOR, gdyby były świadome abuzywności klauzuli indeksacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115 i z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ.). Kryterium hipotetycznej woli stron bowiem mogłoby mieć znaczenie na tle art. 58 § 3 k.c., którego nie można stosować w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień umownych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ.). Z odwołaniem do art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wskazywano, że umowa nie może być utrzymana w mocy tylko wtedy, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego prowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ.). Wyjaśniano przy tym, że z punktu widzenia banku pozostawienie oprocentowania powiązanego z LIBOR pełni funkcję tzw. penalty default, a zatem klauzuli odstraszającej kredytodawcę od stosowania w przyszłości niedozwolonych postanowień umownych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115). Sankcji tej - prowadzącej do oprocentowania kredytu według stawki niższej niż byłby najprawdopodobniej oprocentowany kredyt udzielony w złotych i niezawierający klauzul walutowych - nie uznawano za zbyt surową, kontrastując ją z sankcją kredytu darmowego przewidzianą w art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim, stanowiącą "rozwiązanie referencyjne w dziedzinie konsumenckich stosunków kredytowych" (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115). Wyrażono też pogląd, że takie rozwiązanie uwzględnia interesy obu stron umowy, waży je i odpowiada poczuciu sprawiedliwości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.).

Stanowisko co do możliwości utrzymania skuteczności umowy kredytu złotowego, indeksowanego do waluty obcej, mimo wyeliminowania klauzuli indeksacyjnej, wywołuje jednak zastrzeżenia, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, LEX 2771344. Przede wszystkim zwrócił uwagę na konieczność weryfikacji dominującego dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu, że postanowienia przewidujące przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną walutę nie określają głównych świadczeń stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c., lecz kształtują jedynie dodatkowy mechanizm indeksacyjny (waloryzacyjny) tych świadczeń, tj. sposób określania rynkowej wartości wydanej i wykorzystywanej sumy kredytu w złotych w relacji do walut obcych, co ma na celu zachowanie wartości pieniądza w długim okresie spłaty pożyczki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79, z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, nie publ., z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, nie publ., z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, nie publ., z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.). Jego punktem wyjścia jest niezmiennie stwierdzenie, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50, z dnia 26 lutego 2015 r. w sprawie C-143/13, [OSOBA] i [OSOBA] przeciwko S.C. Volk sbank România SA, pkt 54, z dnia 23 kwietnia 2015 r. w sprawie C-96/14, [OSOBA] przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko [OSOBA]ânească SA, pkt 35; podobnie co do pojęcia postanowienia określającego świadczenie główne w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03, nie publ., z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, Nr 9, poz. 105 i z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79). Za takie uznawane są m.in. postanowienia (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko [OSOBA]ânească SA, pkt 37, z dnia 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i [OSOBA], pkt 68, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, [OSOBA] przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., pkt 48, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, [OSOBA] i [OSOBA] przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44.).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w cytowanym wyroku z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18 nie powinno budzić wątpliwości, że o zaniknięciu ryzyka kursowego można mówić w sytuacji, w której skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji jest przekształcenie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy, oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Zarazem należy uznać, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością) - wyrok z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, LEX 2771344.

Kurs kupna waluty, do którego odwołano się w § 2 umowy służył do wyliczenia wysokości zobowiązania powodów. Eliminacja tej części umowy z powodu abuzywności wpływa na zmianę głównego przedmiotu umowy z tej prostej przyczyny, że zastosowana klauzula dotyczyła głównego zobowiązania kredytobiorcy, związanego z spłacaniem rat w ich kapitałowej części. Eliminacja mechanizmu indeksacyjnego obejmuje wszystkie postanowienia umowy, które się na nią składają, albowiem mogą one funkcjonować tylko łącznie. Ewentualne wyeliminowanie wskazanej klauzuli z podanego powodu nie może pozwalać na utrzymanie umowy nie tylko dlatego, że chodzi o główne świadczenia powoda, bez których charakter umowy z dnia 15 lutego 2008rr. nie mógłby zostać zachowany, lecz również z tego przyczyny, że bez tej klauzuli jej wykonywanie w pozostałym zakresie, w ogóle nie byłoby możliwe bez zasadniczej zmiany jej charakteru prawnego, który oddawał prawną i gospodarczą przyczynę jej podpisania przez obie strony, w tym nie tylko przez bank, lecz również przez powoda.  W umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej przeliczenie wypłaconej kwoty kredytu na walutę obcą przy wypłacie kredytu służy temu, by można było ustalić wysokość zadłużenia i w konsekwencji wysokość pozostających do spłaty rat kredytu. Na gruncie prawa polskiego, wyznaczanym normą ar. 58 k.c. w z 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, nie jest w takim wypadku po prostu możliwe wyliczenie tych rat już w zakresie odnoszącym się do ich kapitałowej części, pośrednio zaś także oprocentowania. Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Po myśli art. 69 ust. 2 pkt 2 powołanej ustawy umowa kredytu powinna określać kwotę i walutę kredytu.

W wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2021 r. C-19/20, Trybunał stwierdził, że: "Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy, jeśli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek. 2) Wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy zniechęcający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony, przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu.

3) Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że skutki stwierdzenia przez sąd istnienia nieuczciwego warunku w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem podlegają przepisom prawa krajowego, przy czym kwestia utrzymywania się w mocy takiej umowy powinna być oceniana z urzędu przez sąd krajowy zgodnie z obiektywnym podejściem na podstawie tych przepisów. 4) Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy dokonywać w ten sposób, że do sądu krajowego, który stwierdza nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, należy poinformowanie konsumenta, w ramach krajowych norm proceduralnych i w następstwie kontradyktoryjnej debaty, o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za sobą stwierdzenie nieważności takiej umowy, niezależnie od tego, czy konsument jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika. W wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 2 września 2021 r. C-932/19 Trybunał wskazał, że: "Art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które, w odniesieniu do umów kredytu zawartych z konsumentem, prowadzą do stwierdzenia nieważności warunku dotyczącego różnicy kursowej uznawanego za nieuczciwy i zobowiązują właściwy sąd krajowy do zastąpienia go przepisem prawa krajowego nakazującym stosowanie oficjalnego kursu wymiany, nie przewidując dla tego sądu możliwości uwzględnienia żądania zainteresowanego konsumenta, zmierzającego do unieważnienia umowy kredytu w całości, nawet jeśli ten sąd uznałby, że utrzymanie w mocy tej umowy byłoby sprzeczne z interesami konsumenta, zwłaszcza w świetle ryzyka kursowego, które konsument nadal ponosiłby na podstawie innego warunku rzeczonej umowy, pod warunkiem że ten sam sąd jest jednak w stanie dokonać odpowiednich ustaleń w ramach wykonywania przysługujących mu suwerennych uprawnień w zakresie oceny dowodów a wola wyrażona przez tego konsumenta nie może nad nimi przeważać, że zastosowanie środków przewidzianych przez te przepisy krajowe pozwala na przywrócenie sytuacji prawnej i faktycznej tego konsumenta, jaka istniałaby w braku tego nieuczciwego warunku." Z powyższego wynika, że rozważając kwestie skutku wyeliminowania abuzywnych postanowień umowy (w kontekście upadku umowy) należy: rozważyć możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę, przy czym kwestia utrzymywania się w mocy takiej umowy powinna być oceniana z urzędu przez sąd krajowy zgodnie z obiektywnym podejściem na podstawie tych przepisów; uwzględnić sytuację konsumenta związaną ze szkodliwymi konsekwencjami unieważnienia umowy, przy czym w powyższym zakresie konsument poinformowany o skutkach upadku umowy może wiążąco wyrazić na powyższe skutki zgodę; rozważyć postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, jaka istniałaby w braku nieuczciwego warunku; uwzględnić interesy drugiej strony umowy.

Do umowy zawartej przez strony nie można było zastosować uregulowania, które już po jej zawarciu zostało wprowadzone w art. 358 k.c., w szczególności w § 2 tego przepisu, pozwalającym na to, aby na potrzeby obliczenia wysokości zobowiązania pieniężnego wyrażonego tylko w walucie obcej, przy braku skutecznych zapisów umowy albo orzeczenia sądu, można było stosować średni kurs danej waluty, w tym CHF, ogłaszanego przez NBP. Przede wszystkim tego rodzaju uregulowanie zostało wprowadzone z dniem 24 stycznia 2009 r. Nie mogło więc dotyczyć umowy zawartej wcześniej, od początku jednak nieważnej. Wprowadzenie regulacji prawnej o charakterze powszechnie obowiązującym nie może bowiem sanować nieważności zawartych wcześniej umów. Po drugie, w wypadu kredytów indeksowanych do CHF nie sposób też uznać, aby spełniona była podstawowa przesłanka zastosowania tego przepisu, czyli by zobowiązanie dotyczący spłaty kredytu było wyrażone w walucie obcej. Zdaniem Sądu Okręgowego możliwości zastąpienia postanowienia umownego nie można również wywieść w drodze analogii do art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, jak również z prawa zwyczajowego - art. 56 k.c.

Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby zresztą zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienie umowne. Efektem przyjęcia tej tezy musi więc być uznanie nieważności umowy ze skutkiem ex tunc, nie tylko dlatego, że abuzywne postanowienie podlega eliminacji bez możliwości wprowadzenia w jego miejsce podobnego mechanizmu, tyle że dozwolonego, a więc zgodnego ponadto z naturą (istotą) takich stosunków umownych, lecz również dlatego, że zachodzi niemożność wykonywania, a tym samym rozliczenia umowy, wywołana wyeliminowaniem klauzuli niezbędnej do określenia wysokości głównego zobowiązania powodów [OSOBA], czyli także wysokości rat kredytowych. Prowadzi to do tego, że umowa bez niedozwolonego postanowienia nie określa w istocie essentialia negotii umowy kredytu wynikających z art. 69 prawa bankowego. Nie jest bowiem możliwe ustalenie wysokości głównych świadczeń stron, tj. kwoty kredytu podlegającej zwrotowi.

Konkludując, Sąd Rejonowy miał podstawy ku temu, by przyjąć, że kwestionowane przez powodów [OSOBA] charakter abuzywny. Miał też podstawy, by przyjąć, że po usunięciu tych klauzul utrzymanie umowy będzie niemożliwe. Eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego sprawia, że łącząca strony umowa kredytu jest dotknięta nie dającym się usunąć brakiem, skutkującym jej nieważnością (art. 3851 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ustawy Prawo bankowe.). Powodowie w toku całego procesu reprezentowani byli przez profesjonalnego pełnomocnika, mieli zatem świadomość konsekwencji ustalenia nieważności umowy, a nawet na tę nieważność sami się powoływali.

Skutkiem nieważności umowy jest konieczność zwrotu spełnionych przez strony świadczeń zgodnie z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Podniesiony w apelacji zarzut naruszenia tych przepisów okazał się niezasadny.  Świadczenie spełnione na podstawie niedozwolonego postanowienia umowy musi być bowiem postrzegane jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56).

Z naprowadzonych względów Sąd Okręgowy oddalił apelację na zasadzie art. 385 k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na zasadzie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., obciążając nimi stronę pozwaną, która przegrała to postępowanie w całości. Na poniesione przez powodów [OSOBA] złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 1.800 zł, ustalonej w oparciu o § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia [OSOBA] z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

sędzia Renata Mleczko