Sygn. akt I ACa 740/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 listopada 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący: Sędzia Dagmara Olczak-Dąbrowska
[OSOBA]
po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2024 roku w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwa [OSOBA]
przeciwko Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu
o zapłatę ewentualnie o zapłatę
na skutek apelacji obu stron
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 20 stycznia 2023 r. sygn. akt XXIV C 2468/20
- zmienia zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym w ten sposób, że zasądza od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na rzecz [OSOBA] odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot: 9 513, 41 zł (dziewięć tysięcy pięćset trzynaście złotych czterdzieści jeden groszy) oraz 20 664,25 CHF (dwadzieścia tysięcy sześćset sześćdziesiąt cztery franki szwajcarskie dwadzieścia pięć centymów) od dnia 8 sierpnia 2019 roku do dnia 27 lipca 2022 roku;
- oddala apelację powoda w pozostałej części;
- oddala apelację pozwanego;
- zasądza od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na rzecz [OSOBA] kwotę 5 050 zł (pięć tysięcy pięćdziesiąt złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
[OSOBA]Dąbrowska
Sygn. akt I ACa 740/23
Uzasadnienie
[OSOBA] 25 marca 2019 r. wniósł do Sądu Okręgowego w Warszawie pozew skierowany przeciwko Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu, zmodyfikowany w piśmie z 2 sierpnia 2021 r., ostatecznie występując o zasądzenie od pozwanego Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na jego rzecz kwot 9 513,41 zł i 20 644,25 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pozwu pozwanemu do dnia zapłaty. Ewentualnie gdyby żądanie w zakresie drugiej z tych kwot nie zostało przez Sąd uwzględnione wniósł o zasądzenie od pozwanego Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na jego rzecz kwoty 34 136,66 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pisma zawierającego rozszerzenie powództwa [OSOBA] zapłaty.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 20 stycznia 2023 r. zasądził od pozwanego Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu na rzecz powoda [OSOBA] 9.513,41 zł oraz kwotę 20.664.25 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 28 lipca 2022 r. do dnia zapłaty i w pozostałym zakresie oddalił powództw (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powoda [OSOBA], szczegółowe rozstrzygnięcie pozostawiające referendarzowi sądowemu (pkt 2).
Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.
[OSOBA] poszukiwał kredytu na zakup mieszkania z przeznaczeniem na własne cele mieszkaniowe. W tym celu udał się do EFG EUROBANK Ergasias S.A. (poprzednik pozwanego Banku), gdzie zaproponowano mu kredyt w CHF. W żadnym banku powód [OSOBA] do zaciągnięcia kredytu w PLN. Powodowi przedstawiono ofertę kredytu w CHF zapewniając, że rata kredytu w CHF jest tańsza od kredytu w PLN, a frank szwajcarski to stabilna waluta. Podczas prezentacji kredytu nie było informacji na temat wzrostu raty kredytu. Doradca kredytowy nie pokazywał powodowi historycznych kursów walut, nie mówił z czego wynikać będzie zobowiązanie oraz nie podał, w jaki sposób będzie ustalany kurs. Powód [OSOBA] o ryzyku walutowym, ale nie miał świadomości, że bank będzie sam określał kursy CHF.
11 czerwca 2008 r. powód [OSOBA] w EFG EUROBANK Ergasias S.A. wniosek o kredyt hipoteczny. We wniosku wskazał kwotę 180 000 zł jako kwotę kredytu i CHF jako walutę kredytu. Wraz z wnioskiem kredytowym złożył oświadczenie, w którym zadeklarował, że został zapoznany przez pracownika Banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz że:
- będąc w pełni świadomym ryzyka kursowego, rezygnuje z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonuje wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej;
- znane są mu postanowienia „Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez Polbank EFG" w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej;
- został poinformowany, że aktualna wysokość kursów waluty obcej dostępna jest w placówkach Banku;
- jest świadomy, że ponosi ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt;
- jest świadomy, że ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem Banku wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu;
- jest świadomy, że kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w ww. Regulaminie;
- jest świadomy, że saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej; raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w ww. Regulaminie.
1 sierpnia 2008 r. powód [OSOBA] z EFG EUROBANK Ergasias S.A. umowę o kredyt hipoteczny nr 200807HL004972402776. Na podstawie umowy kredytu Bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości 177 377,00 zł. Kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF (§ 2 ust. 1 umowy). Miał być przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym oraz refinansowanie poniesionych wydatków na cele mieszkaniowe oraz modernizację (§ 2 ust. 2 umowy). Spłata kredytu miała nastąpić w 480 miesięcznych ratach równych kapitałowo- odsetkowych (§ 6 ust. 1, 2 i 4 umowy). Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 4,25833 % w skali roku. Na oprocentowanie składa się stopa referencyjna LIBOR 3M (CHF) i stała marża banku w wysokości 1,50 punktu procentowego (p.p.), z tym że do czasu ustanowienia wszystkich określonych w umowie zabezpieczeń marża banku jest większa o 1,30 p.p. (§ 3 ust. 1 i 2 oraz § 7 ust. 1 umowy).
W § 15 ust. 1 umowa kredytu przewiduje, że w zakresie w niej nieuregulowanym zastosowanie mają postanowienia Regulaminu stanowiącego załącznik do umowy (tj. „Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez Polbank EFG” - § 1 ust. 2 umowy). Kredytobiorca oświadczył, że w dniu podpisania umowy otrzymał Regulamin i aktualną na dzień sporządzenia umowy Taryfę i zapoznał się z nimi (§ 15 ust. 2).
Zgodnie z § 4 ust. 1 Regulaminu kredyt udzielany jest w złotych, zaś w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wnioskodawca wnioskuje o kwotę kredytu wyrażoną w złotych z zaznaczeniem, iż wniosek dotyczy kredytu indeksowanego do waluty obcej.
Według § 7 ust. 4 Regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu (poszczególnych transz). Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu (poszczególnych transz w przypadku wypłaty kredytu w transzach). Stosownie do § 9 ust. 1 i 2 pkt 1) Regulaminu, w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy prowadzonego w złotych według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu.
Załącznik do umowy kredytu stanowiło „Oświadczenie kredytobiorcy związane z zaciągnięciem kredytu zabezpieczonego hipoteką” dotyczące akceptacji ryzyka kursowego o treści tożsamej, co złożone przez kredytobiorcę razem z wnioskiem o udzielenie kredytu.
Kredyt został pozwanemu wypłacony w dwóch transzach, pierwsza: 12 sierpnia 2008 r. w wysokości 147 977,00 PLN przeliczona po kursie 1,93109991, czyli 76 628,35 CHF oraz 25 sierpnia 2008 r. w wysokości 29 400,00 PLN, przeliczona po kursie 1,95199941, czyli 15 061,48 CHF.
16 września 2011 r. strony zawarły aneks do umowy, na mocy którego powód [OSOBA] kredytu bezpośrednio w walucie CHF.
W wykonaniu umowy powód [OSOBA] 10 kwietnia 2009 r. do 12 września 2011 r. dokonał nadpłat w kwocie 9 513,41 zł, zaś w okresie od 12 października 2011 r. do 11 maja 2018 r. uiścił kwotę 20 664,25 CHF.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że żądanie główne powództwa [OSOBA]. Stwierdził, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego, który pozwany [OSOBA] w swoich tabelach na potrzeby udostępnienia kredytu kredytobiorcy w złotówkach, a następnie w celu określenia wysokości rat spłacanych w tej walucie. Zwrócił uwagę, że w umowie strony nie określiły zasad, według których bank będzie kształtował kursy CHF w swoich tabelach, co oznacza pozostawienie pozwanemu swobody w kształtowaniu wysokości świadczenia kredytobiorcy, a więc kwoty kredytu, którą ma zwrócić bankowi i wysokości poszczególnych rat. Z tych przyczyn zdaniem Sądu Okręgowego umowa narusza granice swobody kontraktowania wskazane w art. 3531 k.c. i w związku z tym jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 1 i 3 k.c.).
Niezależnie od takiej oceny jurydycznej, Sąd Okręgowy poddał indywidualnej kontroli klauzule indeksacyjne zawarte w § 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 regulaminu na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Przyjął, że powód [OSOBA] konsument, a wskazane postanowienia nie były indywidualnie negocjowane. Określają one główne świadczenia stron umowy kredytu i są niejednoznaczne, ponieważ bank nie poinformował konsumenta o wypływających z umowy konsekwencji ekonomicznych, w tym przyjęcia przez kredytobiorcę ryzyka kursowego, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku aprecjacji waluty obcej. W niniejszej sprawie powód [OSOBA] w sposób ogólny pouczony o tym, że istnieje ryzyko kursowe, nie zastosowano żadnego odniesienia do proponowanej mu umowy, nie przedstawiono żadnych danych historycznych dotyczących kursu. Nadto towarzyszące składaniu wniosku o kredyt zapewnienia o korzystności oferty kredytu indeksowanego zniekształcały odbiór przez konsumenta informacji o istniejącym ryzyku, uniemożliwiając mu podjęcie w pełni racjonalnej decyzji. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że postanowienia o indeksacji kredytu kursem waluty obcej naruszają dobre obyczaje i w sposób rażący interesy konsumenta, pozostawiając bankowi swobodę w kształtowaniu świadczenia konsumenta poprzez dowolne określenie kursów CHF w tabelach kursowych.
Oceniając skutki abuzywności postanowień o indeksacji kredytu kursem CHF, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że skoro określają one główne świadczenia stron i nie wiążą konsumenta, to bez nich umowa nie może być nadal wykonywana. Odrzucił możliwość uzupełnienia luk w umowie przepisami dyspozytywnymi np. poprzez wprowadzenie kursu średniego NBP franka szwajcarskiego. Przyjął, że umowa jest nieważna ze skutkiem ex tunc, a więc strony mają obowiązek zwrotu świadczeń, które spełniły na poczet tej umowy. Z tych przyczyn zasądził od pozwanego na rzecz powoda [OSOBA] 9 513,41 zł oraz 20 664,25 CHF. Sąd przyjął, iż termin wymagalności roszczenia nastąpił dzień po pouczeniu powoda (przez Sąd) o skutkach uznania postanowień umowy za abuzywne, co nastąpiło w dniu 28 lipca 2022 r. Tym samym oddalił częściowo roszczenie o odsetki (art. 481 § 1 k.c.).
Wyrok został zaskarżony przez obie strony.
Powód w swojej apelacji, obejmującej zakresem zaskarżenia pkt 1 wyroku oddalający częściowo powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie, zarzucił naruszenie art. 65 § 1 k.c. poprzez wadliwe przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że powód [OSOBA] klauzuli umownej dopiero po udzieleniu mu pouczenia przez ten Sąd 27 lipca 2022 r., podczas gdy taką decyzję wyraźnie zakomunikował pozwanemu w pozwie. Zarzut naruszenia art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich ([OSOBA]. UE.L 1993, Nr 95, str. 29, dalej jako dyrektywa 93/13) skarżący uzasadnił ich niewłaściwym zastosowaniem i przyjęciem, że wymagalność świadczenia należnego powodowi nastąpiła 28 lipca 2022 r. W ramach błędu w ustaleniach faktycznych zarzucił przyjęcie, że powód [OSOBA] o skutkach nieważności umowy dopiero po udzieleniu mu przez Sąd Okręgowy pouczenia, co pozostaje w sprzeczności z treścią pozwu. W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda [OSOBA] opóźnienie od kwot: 9513,41 zł i 20664,25 CHF od 25 lipca 2019 r. do 27 lipca 2022 r. i obciążenie pozwanego kosztami postępowania apelacyjnego.
W apelacji pozwanego, obejmującej zakresem zaskarżenia pkt 1 i 3 wyroku, zarzucono naruszenie art. 3271§ 1 pkt 1i 2 k.p.c. w zw. z art. 386 § 4 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c. poprzez brak rozpoznania zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. skarżący uzasadnił dowolną oceną materiału dowodowego, w rezultacie czego Sąd Okręgowy dokonał ustaleń faktycznych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy, a mianowicie, że postanowienia o indeksacji nie zostały indywidualnie uzgodnione, pozwany [OSOBA] o ryzyku kursowym i mógł dowolnie kształtować kursy CHF w swoich tabelach kursowych, a spread walutowy stanowi dodatkowy dochód banku. Naruszenie art. 2352 pkt 2,3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c. skarżący powiązał z dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego zgodnie z wnioskiem strony powodowej, chociaż dowód ten okazał się nieprzydatny dla rozstrzygnięcia sprawy. Zarzucił naruszenie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 100 k.p.c. poprzez obciążenie w całości kosztami procesu pozwanego, pomimo że powództwo zostało częściowo oddalone. W odniesieniu do prawa materialnego apelujący zarzucił naruszenie art. 3531k.c., art. 69 prawa bankowego, art. 58 § 1 i 3 k.c., art. 65 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 56 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 405 k.c., art. 410 § 1 i 2 k.c., art. 411 pkt 2 i 4 k.c., art. 496 k.c., art. 497 k.c., art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c., art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy- prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, art. 69 ust. 3 i art. 75b prawa bankowego. W konkluzji wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa [OSOBA] powoda [OSOBA] kosztów procesu za obie instancje.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja powoda [OSOBA] w znacznej części, a apelacja pozwanego jest bezzasadna.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do apelacji powoda, za skuteczny należy uznać zarzut naruszenia art. 455 k.c., art. 481 § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13. Oceniając wymagalność świadczenia nienależnego, którego zapłaty domaga się powód, trzeba wziąć pod uwagę, że system ochrony konsumenckiej na podstawie dyrektywy 93/13 nie jest obowiązkowy, a więc w wypadku gdy konsument woli nie powoływać się na ten system ochrony, nie jest on stosowany (tak też TSUE w wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C 19/20 pkt 47 i w wyroku z 9 lipca 2020 r., C-452/18, pkt 26). Dla powstania stanu wymagalności roszczeń restytucyjnych z art. 410 § 2 k.c., będących konsekwencją niezwiązania stron umową ex tunc, niezbędne jest po pierwsze, wyrażenie przez konsumenta woli skorzystania z systemu ochrony konsumenckiej (art. 385 i nast. k.c.), a po drugie, zaakceptowanie sankcji abuzywności klauzul umownych zastrzeżonej na korzyść konsumenta, który może sprzeciwić się unieważnieniu umowy, jeżeli byłby narażony na szczególnie szkodliwe skutki (por. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 58, [OSOBA] ma natomiast podstaw do nałożenia na niego obowiązku złożenia sformalizowanego oświadczenia w postępowaniu sądowym, w którym stwierdzi, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy niedozwolonego warunku, jest świadomy faktu, że nieważność tego warunku pociąga za sobą nieważność umowy i ma świadomość związanych z tym konsekwencji, a ponadto wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną (tak też TSUE w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, Legalis). W uzasadnieniu wyroku z 7 grudnia 2023 r. (C-140/22, pkt 58, Legalis) TSUE podkreślił, że skoro art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 wymaga, aby nieuczciwe warunki nie były wiążące dla konsumentów, to taki skutek nie może zostać zawieszony albo uzależniony od spełnienia przesłanek przewidzianych przez prawo krajowe lub wynikających z orzecznictwa krajowego. Stwierdził, że możliwość sprzeciwienia się przez konsumenta stosowaniu dyrektywy 93/13 nie może być rozumiana w ten sposób, że nakłada na niego, w celu dochodzenia praw, które wywodzi z tej dyrektywy, pozytywny obowiązek powołania się na przepisy tej dyrektywy w drodze sformalizowanego oświadczenia złożonego przed sądem (pkt 56). W konsekwencji nieaktualna stała się wykładnia przedstawiona w uchwale Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21, Legalis), według której konsument mógł w sposób wiążący przedsiębiorcę złożyć oświadczenie o odmowie sanowania niedozwolonych klauzul umownych dopiero po udzieleniu mu przez sąd pouczenia o skutkach nieważności umowy.
W ocenie Sądu Apelacyjnego powód [OSOBA] w pozwie jednoznacznie wskazał, że akceptuje skutki nieważności umowy kredytu i domaga się zwrotu świadczeń spełnionych na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy (uzasadnienie pozwu, k. 14). Z upływem 14 dni od doręczenia odpisu pozwu pozwanemu (24 lipca 2019 r.) należy zatem wiązać wymagalność jego roszczenia (art. 455 k.c.). Z tych przyczyn na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zmienił częściowo zaskarżony wyrok poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda [OSOBA] opóźnienie od świadczeń pieniężnych zasądzonych przez Sąd Okręgowy od 8 sierpnia 2019 r. do 27 lipca 2022 r. W pozostałej części apelacja powoda [OSOBA] (art. 385 k.p.c.).
Apelacja pozwanego nie zasługiwała na uwzględnienie.
Słuszny okazał się jednak zarzut naruszenia art. 3271 § 1 i 2 k.p.c. w zakresie dotyczącym zarzutu zatrzymania, którego Sąd Okręgowy nie uwzględnił, lecz swojego stanowiska nie uzasadnił. Tego rodzaju uchybienie procesowe nie miało jednak wpływu na treść zaskarżonego wyroku, ponieważ Sąd Apelacyjny podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd, że w sytuacji, w której przedmiotem rozliczenia są nienależne świadczenia w postaci wierzytelności pieniężnych strony mogą skorzystać z zarzutu potrącenia w celu zabezpieczenia swoich interesów. Ponadto nie można pomijać celu dyrektywy 93/13, którym jest przywrócenie równowagi w stosunkach zobowiązaniowych z udziałem konsumentów, która została naruszona niedozwolonymi klauzulami umownymi narzuconymi im przez przedsiębiorcę. Uwzględnienie zarzutu hamującego, jakim jest zarzut zatrzymania, odsuwa w czasie realizację tego celu i z tego względu akceptacja tego rodzaju obrony pozwanego pozostaje w sprzeczności z przepisami tej dyrektywy. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w postanowieniu TSUE z 8 maja 2024 r. (C-424/22, Legalis), w którym przyjęto, że zastosowanie prawa zatrzymania przy rozliczeniu świadczeń nienależnych stron, powstałych w następstwie nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe klauzule, pozostaje w sprzeczności z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, ponieważ zagraża skuteczności ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13, jak i osiągnięciu zamierzonego przez nią skutku odstraszającego.
Nie mógł odnieść skutku zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. powiązany z zarzutem błędnych ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku. Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że postanowienia umowy kredytu, a w szczególności określające mechanizm waloryzacji kredytu kursem waluty obcej nie były indywidualnie negocjowane. Wbrew stanowisku apelującego, o taki uzgodnieniu nie świadczy wybór przez powoda [OSOBA] CHF i rezygnacja z możliwości zaciągnięcia kredytu w walucie krajowej jak i złożenie pisemnego oświadczenia, w którym zadeklarował, że zapoznał się z warunkami umowy i regulaminu. Skarżący myli akceptację przez konsumenta warunków wzorca umowy, którym posługuje się przedsiębiorca, z ich indywidualnym uzgodnieniem. Według art. 3851 § 3 k.c., odczytywanego a contrario z indywidualnym uzgodnieniem umowy mamy do czynienia wówczas, gdy konsument miał rzeczywisty wpływ na treść postanowienia umownego, a więc zaproponował jego treść, którą przedsiębiorca zaakceptował i włączył do umowy. Inaczej nie może być wykładana przesłanka „rzeczywistego wpływu” konsumenta na treść wzorca umowy, ponieważ skutkiem przyjęcia, że dane postanowienie zostało indywidualnie uzgodnione jest odstępstwo od zasady, według której w przypadku umów zawieranych z konsumentami kontroli podlegają nieuzgodnione indywidualnie postanowienia pod kątem ich zgodności z dobrymi obyczajami oraz przy uwzględnieniu ich wpływu na interesy konsumenta (art. 3851 § 1 k.c. a contrario). Tymczasem pozwany, na którym spoczywał ciężar dowodu (art. 3851 § 4 k.c.) nie przedstawił jakichkolwiek dowodów pozwalających na ustalenie, że postanowienia o indeksacji kredytu do waluty obcej są wynikiem indywidualnych uzgodnień stron.
Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji co do niedostatecznego pouczenia powoda [OSOBA] o znaczeniu ryzyka kursowego wpisanego w konstrukcję kredytu powiązanego z kursem waluty obcej. Pozwany [OSOBA] dowodów poza oświadczeniem pisemnym kredytobiorcy złożonym przy wniosku o udzielenie kredytu i przy zawarciu umowy. W tym zakresie ciężar dowodu obciąża nie konsumenta, lecz przedsiębiorcę, który jest autorem wzorca umowy zobowiązanym na podstawie art. 385 § 2 k.c. do sformułowania jego postanowień jednoznacznie i zrozumiałym językiem. Takie stanowisko znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 10 czerwca 2021 r. Trybunał przyjął, że wykładni dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie temu, by ciężar dowodu w zakresie prostego i zrozumiałego charakteru warunku umownego w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej dyrektywy spoczywał na konsumencie (wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C- 776/19, [OSOBA] podstawę ustaleń faktycznych w tym zakresie nie mogą służyć zeznania świadka [OSOBA], który nie prezentował powodowi oferty kredytu indeksowanego kursem CHF i nie brał udziału w zawieraniu z nim umowy kredytu. Jego wiedza ogólna o stosowanych w 2008 r. procedurach wewnętrznych banku dotyczących oferowania klientom kredytów powiązanych z walutą obcą, nie stanowi wystarczającego dowodu, że zostały one zastosowane w stosunku do powoda. W tej sytuacji prawidłowo Sąd Okręgowy za podstawę ustaleń co do informacji udzielonych kredytobiorcy przed zawarciem umowy przyjął dowody z dokumentów oraz zeznania powoda, nie naruszając przy tym zasady subsydiarności dowodu z przesłuchania stron wobec innych środków dowodowych (art. 299 k.p.c.).
Konfrontacja zeznań powoda z treścią jego oświadczeń pisemnych o akceptacji ryzyka kursowego związanego z kredytem indeksowanym kursem waluty obcej, prowadzi do wniosku, że pozwany [OSOBA] charakteru tego ryzyka. Nie uprzedzał kredytobiorcy o możliwości nagłego i znacznego wzrostu kursu CHF, co było realne w perspektywie trwającego 40 lat okresu spłaty kredytu. Pracownik banku bagatelizował ryzyko zmiany kursu CHF i rekomendował kredyt indeksowany kursem CHF jako najkorzystniejszy. W oświadczeniu pisemnym kredytobiorcy kwestie te zostały pominięte. Jego treść jest lakoniczna, sprowadza się do stwierdzenia, że kredytobiorca ponosi ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, ryzyko to ma wpływ na wysokość raty kredytu i wysokość zadłużenia wobec Banku. Już samo użycie sformułowania „wahania kursów” jest intencjonalne i zawiera sugestię niewielkich zmian w stosunku do poziomu wyjściowego kursu wymiany CHF, wykluczając tym samym gwałtowne i znaczne wzrosty tego kursu. W konsekwencji prawidłowe są ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, według których powód [OSOBA] w sposób właściwy pouczony o skali ryzyka kursowego stanowiącego istotę kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego. Nie ma racji skarżący, że o świadomości ryzyka kursowego po stronie powoda [OSOBA] to, że zmienność kursów walut jest faktem powszechnie znanym. Nie jest bowiem powszechna wiedza o tym, w jaki sposób kurs CHF wpływa na wysokość zobowiązania kredytobiorcy z umowy kredytu indeksowanego, a mianowicie, że zmienność tego kursu sprawia, że rozmiary jego zobowiązania są niemożliwe do przewidzenia w perspektywie wieloletniego okresu spłaty kredytu.
Nie można również zaaprobować stanowiska skarżącego, że w 2008 r. nie istniały przepisy nakładające na banki konkretne obowiązki informacyjne wobec kredytobiorców. W ocenie Sądu Apelacyjnego obowiązek przedsiębiorcy pouczenia konsumenta o ryzyku kursowym, jakie wiąże się z kredytem indeksowanym kursem waluty obcej, należy łączyć z wynikającą z art. 385 § 2 k.c. powinnością sformułowania warunków umowy jednoznacznie i zrozumiałym językiem. Wymagania transparentności nie spełnia stwierdzenie w oświadczeniu o ryzyku kursowym, że na skutek zmiany kursu waluty indeksacji kredytu zmienia się wysokość raty i wysokość salda kredytu, ponieważ istotna jest skala tej zmiany, której nie sposób przewidzieć w perspektywie 40 lat. W wyroku z 10 czerwca 2021 r. (C- 776/19, pkt 65) TSUE wyjaśnił, że w ramach umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie temu konsumentowi informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Jest tak w szczególności wówczas, gdy konsument nie został powiadomiony przez przedsiębiorcę o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na zmiany kursów wymiany walut, tak że konsument nie miał możliwości konkretnego zrozumienia potencjalnie poważnych konsekwencji dla jego sytuacji finansowej, które mogą wyniknąć z zaciągnięcia kredytu denominowanego w walucie obcej (por. pkt 74 wyroku TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19). Takie stanowisko prezentowane jest również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który za niewystarczające uznaje złożenie przez kredytobiorcę pisemnego oświadczenia o akceptacji ryzyka kursowego, jeżeli nie było to poprzedzone pouczeniem go przez bank o skali tego ryzyka. W uzasadnieniu wyroku z 13 maja 2022 r. (II CSKP 464/22, Legalis) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S [OSOBA] dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać o nietransparentności klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, Legalis).
Przytoczone stanowisko Sąd Apelacyjny podziela, uznając, że w ustalonym stanie faktycznym powód [OSOBA] poinformowany przez pozwanego o ryzyku kursowym tak, aby mógł ocenić możliwe konsekwencje ekonomiczne zaciągnięcia kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej. W konsekwencji nie można przyjąć, że zawarte w umowie klauzule ryzyka walutowego zostały sformułowane prostym i zrozumiałym językiem (art. 385 § 2 k.c.).
Nietrafny był zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który skarżący wiąże z błędnym ustaleniem faktycznym Sądu pierwszej instancji, że pozwanemu została przyznana dowolność w zakresie kształtowania kursów waluty indeksacji we własnych tabelach. Taki wniosek jest wynikiem oceny prawnej Sądu Okręgowego dotyczącej klauzuli indeksacyjnej w umowie kredytu, która w zakresie kursu CHF odsyła do tabel banku, a umowa nie określa obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów kształtowania tego kursu. Jest to zatem ocena prawna umowy, a nie ustalenie faktu. To samo dotyczy klauzuli spreadowej, która poprzez zastosowanie kursu kupna CHF przy wypłacie kredytu, a następnie kursu sprzedaży przy spłacie rat generuje dla banku dodatkowy dochód wynikający z różnic kursowych. W uzasadnieniu uchwały z 20 czerwca 2018 r. (III CZP 29/17, Legalis) Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie 1 k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Przeciwnie, skłania ona do wniosku, że decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Z tych przyczyn w ocenie Sądu Apelacyjnego analiza sposobu wykonywania umowy przez bank, w szczególności co do stosowanych metod ustalania kursu CHF w tabelach kursowych była zbędna, ponieważ przedmiotem oceny w kontekście abuzywności jest samo postanowienie, jego treść normatywna oddziałująca na prawa i obowiązki konsumenta. Z tych względów zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jest niesłuszny. Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne [OSOBA] i przyjmuje je za własne.
Nietrafne okazały się zarzuty w odniesieniu do prawa materialnego, chociaż ocena prawna Sądu pierwszej instancji wymaga korekty co do sprzeczności postanowień umowy o indeksacji kredytu z art. 3531k.c. i art. 58 § 2 k.c.
Na aprobatę zasługuje stanowisko wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r. (III CZP 40/22, Legalis), według którego sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu. Postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu art. 3851 k.c. W rozpoznawanej sprawie ani umowa kredytu zawarta przez strony, ani stanowiący jej integralną część regulamin nie określają weryfikowalnych i obiektywnych parametrów stanowiących dla pozwanego podstawę kształtowania kursu waluty indeksacji we własnych tabelach. W konsekwencji już z tego względu zachodzą podstawy do oceny niezwiązania powodów [OSOBA] podstawie art. 3851 § 1 k.c. Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu Okręgowego o bezwzględnej nieważności umowy na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 3851§1 k.c., chociaż ocena prawna Sądu Okręgowego w zakresie incydentalnej kontroli wzorca umowy wymaga uzupełnienia.
W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że niesłusznie skarżący rozdziela klauzule ryzyka walutowego i klauzulę spreadu walutowego, twierdząc, że tylko pierwsza z nich określa główne świadczenia stron, a skoro została sformułowana jednoznacznie, to nie podlega sądowej kontroli na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Z tym stanowiskiem nie można się zgodzić, skoro powód [OSOBA] o skali i charakterze ryzyka kursowego, to klauzula ryzyka walutowego (§ 2 ust. 1 zd. 2 umowy kredytu) nie została sformułowana prostym i zrozumiałym językiem, nie spełnia wymagania transparentności, a więc nie można wyłączyć jej kontroli na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Z kolei kwestionowane przez powoda [OSOBA] indeksacji świadczeń stron kursem CHF z tabel kursowych banku (§ 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 regulaminu) regulują mechanizm przeliczeń walutowych przy wypłacie i spłacie kredytu, ale nie można ich roli sprowadzić tylko do „technicznego” odesłania do kursów waluty indeksacji z tabel pozwanego w celu przeprowadzenia tych przeliczeń. W klauzulach tych ujęty jest bowiem mechanizm umownej waloryzacji, o którym nie stanowi żadne inne postanowienie regulaminu. Są to zatem klauzule waloryzacyjne, których elementem jest ryzyko kursowe. Sztuczne rozdzielenie postanowień umowy na klauzulę ryzyka walutowego i klauzulę przeliczeniową jest nieuzasadnione z uwagi na integralność mechanizmu waloryzacji umownej kredytu (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja 2022 r. II CSKP 464/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22 Legalis).
Zdaniem Sądu Apelacyjnego ocena abuzywności klauzul umownych nie może być zawężona tylko do przyjętego w umowie mechanizmu przeliczenia waluty krajowej na walutę obcą, w której wyrażono kwotę kredytu. Istotą kredytu indeksowanego do waluty obcej jest ryzyko zmiany kursu waluty, które w przypadku deprecjacji waluty krajowej w stosunku do waluty indeksacji kredytu w sposób nieograniczony obciąża kredytobiorcę. Z tego względu w ocenie Sądu Apelacyjnego przedmiotem oceny w aspekcie naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.) powinna być klauzula ryzyka kursowego w znaczeniu szerokim, a więc te wszystkie postanowienia umowy, których elementem jest ryzyko kursowe. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie TSUE. W sprawach dotyczących kredytów denominowanych lub indeksowanych do walut obcych Trybunał nie zawęża swojej oceny do klauzul przeliczeniowych czy klauzuli spreadu walutowego, lecz odnosi się do klauzuli ryzyka walutowego (tak np. w wyroku z 14 marca 2019 r. C-118/17, pkt 35). Wskazuje, że warunek umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko kursu wymiany obciąża bez żadnych ograniczeń konsumenta – jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową jest warunkiem określającym główny przedmiot umowy, którego nieuczciwy charakter co do zasady nie może być badany. Można jedynie badać nieuczciwy charakter tego warunku i stwierdzić, że jest on nieuczciwy, jeżeli w momencie zawierania umowy i biorąc pod uwagę tekst i informacje otrzymane od instytucji kredytowej treść tego warunku nie była jasna ani zrozumiała dla właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta (tak też TSUE w wyrokach z: 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68, 14 marca 2019 r. C -118/17, pkt 48 oraz 3 października 2019 r. C-260/18 pkt 44). Stanowisko to koresponduje z art. 3851§1 zd. 2 k.c., stanowiącym implementację art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, zgodnie z którym w umowach konsumenckich ocena postanowień umownych pod kątem ich sprzeczności z dobrymi obyczajami i naruszenia interesów konsumenta nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Aprobując przytoczoną wykładnię, Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że klauzule ryzyka walutowego w umowie kredytu zawartej przez strony określają główne świadczenia stron (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22, Legalis) i jako sformułowane niejednoznacznie podlegają kontroli na podstawie art. 3851 § 1 k.c.
Aktualnie w orzecznictwie warunki umowy pozostawiające bankowi swobodę co do określenia wysokości kursu waluty indeksacji, są jednolicie uznawane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 3581 § 1 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 października 2023 r., II CSKP 823/20, Lex, i cytowane tam orzecznictwo). Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Rażące naruszenie interesów konsumenta polega na obciążeniu kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty indeksacji. W rozpoznawanej sprawie ani umowa kredytu zawarta przez strony, ani stanowiący jej integralną część regulamin nie określają weryfikowalnych i obiektywnych parametrów stanowiących dla pozwanego podstawę kształtowania kursu waluty indeksacji we własnych tabelach. Została zatem naruszona równowaga w stosunku zobowiązaniowym równorzędnych podmiotów poprzez przyznanie pozwanemu dowolności w kształtowaniu kursów wymiany CHF i w konsekwencji wysokości świadczenia kredytobiorcy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, Legalis).
W przypadku klauzuli ryzyka walutowego naruszenie dobrych obyczajów należy wiązać z niedoinformowaniem powoda [OSOBA] o nieograniczonym charakterze ryzyka kursowego związanego z kredytem indeksowanym kursem waluty obcej, możliwością nagłego i znaczącego wzrostu kursu tej waluty, a rażące naruszenie jego interesów jako konsumenta polega na przerzuceniu na niego w całości tego ryzyka. Nie bez znaczenia jest fakt, że nie zostało ono zrównoważone innymi postanowienia umowy, a w szczególności wprowadzającymi oprocentowanie kredytu według stopy procentowej LIBOR, która w założenia miała być korzystniejsza dla kredytobiorców niż stopa WIBOR - stosowana jako podstawa oprocentowania kredytów złotówkowych. Skala wzrostu zadłużenia kredytobiorców z uwagi na wzrostu kursu wymiany CHF podważa jednak argument pozwanego, akcentujący korzyści czerpane przez powoda w związku z zastosowaniem preferencyjnej stopy oprocentowania kredytu (właściwej dla kredytu w CHF), dowodzi bowiem, że umowa nie mogła zagwarantować ab initio – według oceny z chwili jej zawarcia - iż zagrożenie związane ze wzrostem kursu CHF będzie należycie (wystarczająco) równoważone korzyściami związanymi z obniżeniem oprocentowania (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 25 października 2023 r., II CSKP 823/20 oraz 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, pkt 99-102, Legalis).
Z tych przyczyn zgłoszony w apelacji zarzut naruszenia art. 3851 § 1 k.c. jest nietrafny. Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował i wyłożył ten przepis, przedstawiając wykładnię pojęcia dobrych obyczajów oraz kwalifikując klauzulę ryzyka walutowego wraz z postanowieniami dotyczącymi przeliczeń walutowych w oparciu o tabele kursowe pozwanego jako postanowienia niedozwolone, a więc naruszające dobre obyczaje i w sposób rażący interesy konsumenta.
Przedstawionej oceny prawnej nie podważa zmiana stanu prawnego w wyniku nowelizacji prawa bankowego ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz.U. Nr 165, poz. 984), którą dodano do art. 69 tej ustawy ust. 2 pkt 4a i ust. 3. Znowelizowane przepisy nałożyły na banki obowiązek wskazania w umowie szczegółowych zasad określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a prawa bankowego). Ponadto przyznano kredytobiorcom prawo do spłaty kredytu w walucie indeksacji (art. 69 ust. 3 prawa bankowego). W ocenie Sądu Apelacyjnego wskazane przepisy nie mogą doprowadzić do konwalidacji umowy nieważnej (bezskutecznej) ab initio i z mocy prawa. Ponadto jak już zostało wyjaśnione naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta należy upatrywać nie tylko w sposobie indeksacji polegającym na stosowaniu kursu waluty kształtowanego dowolnie przez bank w jego tabelach kursowych, ale także w przerzuceniu na kredytobiorcę nieograniczonego ryzyka kursowego wpisanego w konstrukcję kredytu denominowanego lub indeksowanego do waluty obcej w warunkach niedopełnienia przez bank obowiązków informacyjnych wobec konsumenta, a w szczególności niewyjaśnienia skutków ekonomicznych nieograniczonego ryzyka kursowego. W konsekwencji wskazana nowelizacja prawa bankowego ryzyka tego nie usuwa ani nawet nie ogranicza, pozostaje ono na niezmienionym poziomie w stosunku do stanu z daty zawarcia umowy.
Odnosząc się do skutków stwierdzenia abuzywności, należy wyjaśnić, że skoro klauzule umowne, których elementem jest ryzyko kursowe, określają główne świadczenia stron, to ich eliminacja z umowy musi prowadzić do jej upadku. Jej utrzymanie w pozostałym zakresie nie jest możliwe bez postanowień określających główne świadczenia stron. Przedstawiony pogląd znajduje potwierdzenie w wykładni przepisów dyrektywy 93/13 w wyroku TSUE z 3 października 2019 r. (C-260/18, pkt 44), zgodnie z którą skoro klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu obiektywna możliwość utrzymania obowiązywania umowy kredytu wydaje się niepewna. Z tego względu nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c., zgodnie z którym jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Przepis ten stanowi implementację art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, według którego państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Dla jego wykładni istotne znaczenie ma orzecznictwo TSUE, w szczególności dotyczące warunków uzupełnienia luk w umowie powstałych po usunięciu z niej klauzul abuzywnych.
Trybunał odrzuca możliwość tzw. redukcji utrzymującej skuteczność abuzywnego postanowienia poprzez wypełnienie luki w umowie na podstawie art. 56 k.c. np. ustalonym zwyczajem, za który można uznać stosowanie kursu średniego NBP do wykonania zobowiązań wyrażonych w walucie obcej (tak np. art. 41 prawa wekslowego). Należy podkreślić, że taki zabieg nie usunąłby negatywnych dla konsumenta skutków abuzywności postanowień o indeksacji kredytu, a mianowicie nieograniczonego ryzyka zmiany kursu franka szwajcarskiego. Konsument nadal byłby narażony na nieograniczone ryzyko zmiany kursu waluty indeksacji przy zmienionym tylko sposobie waloryzacji umownej poprzez odesłanie do kursu średniego NBP. Zniweczony zostałby również cel odstraszający dyrektywy 93/13, na który w swoim orzecznictwie zwraca uwagę TSUE. Te same argumenty sprzeciwiają się uzupełnieniu umowy na podstawie art. 358 § 2 k.c. poprzez wprowadzenie kursu średniego NBP w miejsce abuzywnych klauzul przeliczeniowych odsyłających do kursu waluty indeksacji w tabeli banku. W wyroku z 8 września 2022 r. (C-80/21, pkt 67 Legalis) TSUE odrzucił możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku w umowie przepisem dyspozytywnym, stwierdzając, że wyjątkowa możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni zostałby tym ukarany. Należy przypomnieć, że takie uzupełnienie umowy w świetle wcześniejszego orzecznictwa TSUE jest dopuszczalne tylko wówczas, jeżeli konsument wyraził zgodę na dalsze obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami, rezygnując tym samym z ochrony konsumenckiej (por. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 48, pkt 53-55). W wyroku z 3 października 2019 r. (C- 260/18, pkt 58, Legalis) TSUE przyjął, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi on na przeszkodzie temu, by w przypadku gdy unieważnienie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, sąd krajowy mógł zaradzić unieważnieniu nieuczciwych postanowień znajdujących się w tej umowie poprzez zastąpienie przepisu prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającego zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. W wyroku z 8 września 2022 r. Trybunał odrzucił również możliwość uzupełnienia luk w umowie w drodze wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 § 2 k.c.).
W konsekwencji należy stwierdzić, że skoro powód [OSOBA] na dalsze obowiązywanie umowy, domagając się już w pozwie zwrotu spłaconych rat kredytu z uwagi na nieważność umowy wynikającą z abuzywność mechanizmu indeksacji świadczeń według kursu CHF, to wykluczone jest poszukiwanie rozwiązań zastępczych w celu uzupełnienia umowy. Natomiast, gdyby umowa mogła nadal obowiązywać po usunięciu z niej abuzywnego postanowienia, to należy mieć na uwadze, że w wyroku z 8 września 2022 r. (C 80/21, pkt 68-69) TSUE za niedopuszczalne uznał uzupełnienie jej przepisami dyspozytywnymi, przypominając, że zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 dana umowa musi co do zasady nadal obowiązywać bez zmian innych niż wynikające ze zniesienia nieuczciwych warunków. Z tych względów nie do przyjęcia jest proponowane przez skarżącego rozwiązanie polegające na utrzymaniu umowy kredytu po usunięciu z niej niedozwolonych klauzul indeksacyjnych ze stawką WIBOR jako podstawą oprocentowania zmiennego. W konkluzji należy stwierdzić, że w świetle przedstawionej wykładni art. 3851§ 2 k.c. prawidłowe jest stanowisko Sądu Okręgowego, że umowa jest nieważna, ponieważ niewiążący charakter postanowień określających jej elementy przedmiotowo istotne, uniemożliwia jej dalsze wykonywanie. W konsekwencji strony są zobowiązane do zwrotu świadczeń, jakie uzyskały w wykonaniu nieważnej umowy na podstawie art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.
Nie był trafny zarzut naruszenia art. 411 pkt 2 i 4 k.c. Przepis ten normuje sytuacje, w których nie można żądać zwrotu świadczenia. W orzecznictwie odrzuca się jego stosowanie w stanach faktycznych dotyczących roszczeń konsumentów powstających w wyniku nieważności umów kredytowych powiązanych z kursem waluty obcej. Odnośnie do art. 411 pkt 2 k.c. przyjmuje się, że nie można uznać za zgodnego z zasadami współżycia społecznego świadczenia spełnionego przez konsumenta na rzecz przedsiębiorcy na podstawie klauzuli abuzywnej (tak też Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 23 maja 2022 r., V ACa 114/22, Legalis oraz Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 7 kwietnia 2022 r., V ACa 466/20, Legalis) i Sąd Apelacyjny w obecnym składzie pogląd ten podziela. Z kolei według art. 411 pkt 4 k.c. nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna. Sąd Apelacyjny aprobuje prezentowany w orzecznictwie pogląd, że art. 411 pkt 4 k.c. normuje przypadki, gdy zobowiązanie istnieje i dochodzi do przedwczesnego świadczenia z tego zobowiązania, a zatem brak podstaw do twierdzenia, że spełnienie świadczenia jest nienależne. Oznacza to, iż podstawa prawna świadczenia w chwili jego spełnienia nie budzi wątpliwości i następnie nie ulega zmianie. Z tych względów przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, tak jak w rozpoznawanej sprawie, nie są objęte zakazem żądania zwrotu świadczenia unormowanym w art. 411 pkt 4 k.c., co pozwala na zwrot kwot nienależnie wpłaconych (tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20, Legalis oraz w wyroku z 3 marca 2022 r., II CSKP 502/22, Legalis).
Z tych względów Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego jako niezasadną (art. 385 k.p.c.). Na podstawie art. 100 k.p.c. obciążył pozwanego kosztami postępowania apelacyjnego, ponieważ powód [OSOBA] w instancji odwoławczej tylko co do niewielkiej części żądania odsetkowego objętego zakresem zaskarżenia własnej apelacji, a jest stroną wygrywającą spór w całości w zakresie apelacji pozwanego.
[OSOBA]Dąbrowska