Sygn. akt I C 3076/20
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 września 2023 r.
Sąd Okręgowy w Krakowie I Wydział Cywilny
w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia (del.) Łukasz Bobek
Protokolant: sekretarz sądowy [OSOBA]
po rozpoznaniu w dniu 5 września 2023 r. w Krakowie
na rozprawie
sprawy z powództwa [OSOBA] i [OSOBA]
przeciwko Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu
o zapłatę
- zasądza od strony pozwanej [OSOBA] AG w Wiedniu na rzecz powodów [OSOBA] i [OSOBA] łącznie kwoty: 25.873,43 zł (dwadzieścia pięć tysięcy osiemset siedemdziesiąt trzy złote czterdzieści trzy grosze) i 54.561,29 CHF (pięćdziesiąt cztery tysiące pięćset sześćdziesiąt jeden franków szwajcarskich dwadzieścia dziewięć centymów) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od obu kwot od dnia 30 czerwca 2023 r. do dnia zapłaty;
- oddala powództwo w pozostałym zakresie;
- zasądza od strony pozwanej [OSOBA] łącznie kwotę 11.817 (jedenaście tysięcy osiemset siedemnaście) zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem kosztów procesu.
Sygn. akt I C 3076/20
Uzasadnienie
wyroku z dnia 15 września 2023 r.
Powodowie [OSOBA] i [OSOBA] wnieśli o zasądzenie od Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu łącznie kwot 25.873,43 zł i 54.561,29 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 25 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty, a także kosztów procesu (k. 4-33, 244-276, 337v.).
Podali, że zawarli umowę kredytu jako konsumenci, bez indywidualnego uzgodnienia jej warunków. Przy zawieraniu umowy nie udzielono im kompletnej i zrozumiałej informacji o charakterze kredytu oraz mechanizmie indeksacji. Ponadto Bank przewidział dla siebie uprawnienie do jednostronnego kształtowania kursów CHF. Według powodów, umowa była nieważna z powodu jej sprzeczności z prawem i wskutek abuzywności istotnych postanowień umownych, co uzasadniało żądanie zwrotu świadczeń spełnionych przez powodów [OSOBA] w wykonaniu nieważnej umowy.
Strona pozwana Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu (k. 75-100, 285-291, 305-306, 337v.).
Wskazała na bezzasadność zarzutów w przedmiocie nieważności umowy kredytu oraz możliwości zakwalifikowania spornych postanowień umowy jako niedozwolonych wg art. 3851 k.c. Umowa została indywidualnie uzgodniona z powodami, którym wyjaśniono istotę i mechanizm kredytu oraz kwestie związane z ponoszonym ryzkiem. Przy zawieraniu umowy nie doszło na naruszenia dobrych obyczajów i interesu powodów [OSOBA]. Strona pozwana zarzuciła również przedawnienie roszczenia.
Na rozprawie w dniu 30 czerwca 2023 r. powodowie [OSOBA], że są świadomi wszelkich konsekwencji wynikających z ustalenia nieważności spornej umowy, o których zostali pouczeni przez ich pełnomocnika i Sąd, w całości godzą się z tymi konsekwencjami oraz sprzeciwiają się zastąpieniu klauzul abuzywnych innymi przepisami (k. 337v.).
Niesporne w sprawie było:
W dniu 24 września 2007 r. powodowie [OSOBA] z EFG Eurobank Ergasias S.A. Oddział w Polsce (którego następcą prawnym jest strona pozwana) umowę o kredyt hipoteczny nr 200709HL001550300945. W wykonaniu umowy powodowie [OSOBA] 450.000 zł, a przekazali na rzecz Banku w sumie kwoty 109.268,82 zł i 54.561,29 CHF.
Ponadto Sąd ustalił, co następuje:
W Banku obowiązywały wewnętrzne procedury kredytowe, w tym określające zasady postępowania z klientami i informacje, które powinny zostać im przekazane przed zawarciem umowy, w tym dotyczące ryzyk związanych z charakterem kredytu indeksowanego. W swojej ofercie Bank miał kredyty złotówkowe i indeksowane do walut obcych.
dowód: zeznania na piśmie [OSOBA] złożone w sprawie I C 1055/21 (k. 307-311)
Powód [OSOBA] na kierunku marketing i zarządzanie, powódka ma wykształcenie średnie. W dacie zawarcia spornej umowy powód [OSOBA] stanowisku kierownika sekcji w firmie PTC sp. z o.o., a powódka zajmowała się wychowaniem dzieci. Powodowie [OSOBA] się działalnością finansową i kredytową.
W 2004 r. powodowie [OSOBA] w Banku PKO BP S.A. kredyt w walucie euro, który był przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego. Kredyt został wypłacony w złotówkach. W tej walucie został również spłacony po ok. roku od zawarcia umowy, gdyż powodowie [OSOBA] sprzedaży poprzedniego mieszkania. Przy zawieraniu ww. umowy nie omówiono z powodami [OSOBA] z walutowym charakterem kredytu.
Powodowie [OSOBA] potrzeb własnych (swoich dzieci) nieruchomość we [OSOBA] na ten cel łącznie ok. 450.000 zł. Po nabyciu nieruchomości powodowie [OSOBA] działalności gospodarczej, w ramach której nie rozliczali też spornego kredytu.
W celu uzyskania kredytu powodowie [OSOBA] z pracownikiem Banku. Powodowie [OSOBA] o udzielenie kredytu, przedstawiając swoje potrzeby i możliwości finansowe. Potrzebowali środków w walucie polskiej w celu zapłaty ceny za nieruchomość, a nadto w tej walucie, z uwagi na zarobkowanie w złotówkach, chcieli kredyt spłacać. Powodom nie został zaoferowany kredyt złotówkowy. Powodowie [OSOBA] możliwości wpływania na istotne postanowienia umowy.
Kredyt frankowy został przedstawiony powodom jako bezpieczny, najkorzystniejszy na rynku. Kredyt miał być wypłacony i spłacany w złotówkach. Powodowie [OSOBA] wyjaśniających istotę kredytu indeksowanego. Byli zapewniani o stabilności waluty CHF na przestrzeni lat wcześniejszych, wskazywano na możliwie wzrosty kursu CHF, ale w granicach 10%. Nie omówiono z nimi rzetelnie ryzyka kursowego. Nie przedstawiono im również symulacji obrazujących koszty kredytu w razie wzrostu kursu CHF w okresie obowiązywania umowy. Nie było także rozmowy na temat tego, w jaki sposób jest i będzie tworzony kurs CHF.
dowód: wniosek kredytowy (k. 119-121), zeznania powoda (k. 338-339), zeznania powódki (k. 339)
Przy składaniu wniosku kredytowego powodowie [OSOBA], że zostali zapoznani przez pracownika Banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz że będąc w pełni świadomi tego ryzyka zrezygnowali z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonali wyboru kredytu indeksowanego do waluty obcej, a ponadto, że byli świadomi tego, iż: (-) ponosili ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, do której był indeksowany kredyt, (-) ryzyko kursowe miało wpływ na wysokość zobowiązania względem Banku wynikającego z umowy kredytu i na wysokość rat kredytu, (-) kredyt miał zostać wypłacony w złotych na zasadach opisanych w regulaminie; w związku z wypłatą kredytu w złotych mogły pojawić się różnice kursowe, a w przypadku niedoboru wypłaconych środków byli zobowiązani do ich pokrycia zgodnie z umową, (-) saldo zadłużenia kredytu było wyrażone w walucie obcej, (-) a raty, wyrażone w walucie obcej, podlegały spłacie w złotych, na zasadach opisanych w ww. regulaminie.
dowód: oświadczenie powodów z 8.08.2007 r. (k. 123)
Na podstawie spornej umowy Bank zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów [OSOBA] w kwocie 450.000 zł z przeznaczeniem na sfinansowanie zakupu nieruchomości we Wrząsowicach (§ 2 ust. 1 zdanie 1 i ust. 2 i 5). Strony ustaliły także m.in., że:
- kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF (§ 2 ust. 1 zdanie 2),
- okres kredytowania wynosił 420 miesięcy (§ 2 ust. 3); spłata kredytu następowała w 420 równych miesięcznych ratach (§ 6 ust. 1, 2 i 4),
- oprocentowanie kredytu było zmienne i stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M oraz stałej marży Banku wynoszącej 1,00 pkt proc. (§ 3 ust. 1 i 2),
- wypłata kredytu była realizowana jednorazowo (§ 5 ust. 1),
- raty kredytu i inne należności pobierane były z rachunku bankowego powodów [OSOBA]; powodowie [OSOBA] utrzymywania wystarczających środków na ww. rachunku, uwzględniając możliwe wahania kursowe w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej (§ 6 ust. 6),
- zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna do kwoty 900.000 zł na nieruchomości powodów i cesja praw na rzecz Banku z polisy ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 7 ust. 1),
- w zakresie nieuregulowanym w umowie miały zastosowanie przepisy regulaminu (§ 15 ust. 1).
dowód: umowa kredytu (k. 42-44, 127-129)
W regulaminie kredytu hipotecznego udzielanego przez Bank postanowiono m.in., że:
- kredyt indeksowany do waluty obcej był kredytem oprocentowanym według stopy procentowej opartej na stopie referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata i spłata odbywała się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych według tabeli (§ 2 pkt 2), która była tabelą kursów walut obcych obowiązującą w Banku (§ 2 pkt 12),
- kredyt udzielany był w złotych; na wniosek kredytobiorcy Bank udzielał kredytu indeksowanego do waluty obcej – w tym przypadku kredytobiorca wnioskował o kwotę kredytu wyrażoną w złotych z zaznaczeniem, że wniosek dotyczył kredytu indeksowanego do waluty obcej (§ 4 ust. 1),
- w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wypłata kredytu następowała w złotych wg kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu; w przypadku wypłaty kredytu w transzach, należało stosować kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz (§ 7 ust. 4 zdanie 1 i 2),
- saldo zadłużenia z tytułu kredytu było wyrażone w walucie obcej i było obliczane wg kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu; w przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo było obliczane wg kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz (§ 7 ust. 4 zdanie 3 i 4),
- spłaty kredytu pobierane były z rachunku bankowego powodów, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie (§ 9 ust. 1),
- w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, raty kredytu podlegające spłacie wyrażone były w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane były z rachunku bankowego wg kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty; jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypadał na dzień wolny od pracy, należało stosować kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty kredytu (§ 9 ust. 2),
- kredytobiorca był obowiązany do zapewnienia środków na poczet spłaty raty kredytu najpóźniej w dniu roboczym poprzedzającym dzień wymagalności raty kredytu (§ 9 ust. 3),
- wcześniejsza spłata kredytu indeksowanego do waluty obcej była dokonywana w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji (§ 13 ust. 7),
- Bank, na wniosek kredytobiorcy, mógł wyrazić zgodę na zmianę waluty kredytu; zmiana waluty kredytu miała być realizowana na podstawie pisemnej dyspozycji kredytobiorcy złożonej w placówce banku, najpóźniej na 15 dni przed datą wymagalności kolejnej raty kredytu, w oparciu o aneks do umowy; zmiana waluty nie mogła być dokonana w szczególności: (-) gdy saldo zadłużenia wynosiło mniej niż 10.000 zł (równowartości 10.000 zł wg kursu sprzedaży zgodnie z tabelą kursów), (-) w okresie karencji, (-) do dnia wypłaty wszystkich transz, (-) przed uprawomocnieniem się wpisu hipoteki, (-) przy braku zgody poręczyciela lub (-) gdy wnioskowano o zmianę waluty więcej niż 2 razy w roku kalendarzowym (§ 14 ust. 1, 2, 4 i 5),
- gdy w wyniku zmiany waluty kredytu wysokość rat miała ulec podwyższeniu lub wzrastało ryzyko kredytowe, zmiana waluty kredytu wymagała decyzji kredytowej (§ 14 ust. 3),
- przedmiotem zmiany waluty kredytu była kwota kapitału kredytu (§ 14 ust. 7),
- obliczanie kwoty kapitału po zmianie waluty kredytu następowało: (-) w przypadku zmiany na złote – wg kursu sprzedaży waluty obcej, (-) w przypadku zmiany ze złotych na walutę obcą – wg kursu kupna waluty obcej, zgodnie z tabelą obowiązującą na 2 dni robocze przed dniem realizacji zmiany waluty kredytu (§ 14 ust. 8).
dowód: regulamin kredytu hipotecznego (k. 45-49, 130-134)
Przy zawarciu umowy powodowie [OSOBA], że zostali zapoznani przez pracownika Banku z kwestią ryzyka zmiany stopy procentowej i że byli świadomi ponoszenia tego ryzyka w związku z umową, która miała wpływ na wysokość zobowiązania względem Banku oraz na wysokość raty spłaty kredytu, a ponadto, że zostali zapoznani z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej oraz że będąc w pełni świadomi tego ryzyka zrezygnowali z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonali wyboru kredytu indeksowanego do waluty obcej. Złożyli też oświadczenie, że byli świadomi: (-) ponoszenia ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty, do której był indeksowany kredyt oraz że (-) ryzyko kursowe miało wpływ na wysokość zobowiązania wobec Banku wynikającego z umowy i na wysokość rat kredytu, (-) kredyt miał zostać wypłacony w złotych na zasadach opisanych w regulaminie, (-) saldo zadłużenia kredytu było wyrażone w walucie obcej, (-) a raty kredytu były wyrażone w walucie obcej i podlegały spłacie w złotych, na zasadach opisanych w ww. regulaminie.
dowód: oświadczenie powodów z 1.10.2007 r. (k. 136)
Bank codziennie tworzył tabelę kursów wymiany walut na podstawie wartości kursów rynkowych wykorzystując w tym zakresie platformy oferowane przez Bloomberg i Reuters.
dowód: zeznania na piśmie [OSOBA] złożone w sprawie I C 1055/21 (k. 307-311)
[OSOBA] EFG Eurobank Ergasias S.A. z dnia 28 kwietnia 2009 r. wprowadzono (z tym samym dniem) nowe wzory: umowy o kredyt hipoteczny, regulaminu kredytu hipotecznego i oświadczenia kredytobiorcy w związku z zaciągnięciem kredytu zabezpieczonego hipoteką. [OSOBA] EFG Eurobank Ergasias S.A. z dnia 29 czerwca 2009 r. wprowadzono wzór dyspozycji zmiany sposobu spłaty kredytu, a zarządzeniem z dnia 1 lipca 2009 r. wprowadzono wzór aneksu do umowy o kredyt hipoteczny do stosowania w razie zmiany sposobu spłaty kredytu. Z dniem 19 maja 2014 r. Bank wprowadził do regulaminu kredytu hipotecznego zmiany obejmujące m.in. § 2 pkt 12, § 9 i § 15.
dowód: zarządzenie z 1.07.2009 r. (k. 143-145), zarządzenie z 29.06.2009 r. (k. 147), zarządzenie z 28.04.2009 r. (k. 149-156), pisma Banku z załącznikiem (k. 157-178)
Aneksem nr 1 z dnia 3 października 2007 r. strony zmieniły sporną umowę kredytu w zakresie opisu celu kredytu.
Aneksem nr 2 z dnia 9 maja 2012 r. strony zmieniły sporną umowę kredytu w ten sposób, że:
- spłata kredytu następowała w walucie obcej, do której był indeksowany kredyt, przy wykorzystaniu rachunku bankowego w walucie obcej, prowadzonego przez Bank,
- raty kredytu były pobierane z rachunku bankowego w walucie CHF,
- wszelkie opłaty i prowizje oraz składki na ubezpieczenia były pobierane z rachunku bankowego prowadzonego w złotych,
- Bank miał prawo do zaspokajania swoich należności wynikających z umowy z obydwu rachunków bankowych; w przypadku zaspokojenia należności innych niż raty kredytu i wyrażonych w złotych z rachunku powodów w walucie CHF, do przeliczenia waluty należało stosować kurs kupna danej waluty obcej zgodnie z tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień zaspokojenia należności Banku,
- wpłaty na rachunek bankowy prowadzony w CHF mogły być dokonywane w formie wpłaty gotówkowej lub przelewu.
Projekt drugiego aneksu został powodom przedstawiony przez Bank do akceptacji i podpisu. Z powodami [OSOBA] aneksu.
dowód: aneks z 3.10.2007 r. (k. 50, 138), aneks z 9.05.2012 r. (k. 51-52, 140-141), zeznania powoda (k. 338-339), zeznania powódki (k. 339)
Powodowie [OSOBA] w PLN, zapewniając środki na ich rachunku bankowym złotowym. Po zawarciu aneksu nr 2 powodowie [OSOBA] w CHF, nabywając walutę w kantorze internetowym.
dowód: zeznania powoda (k. 338-339), zeznania powódki (k. 339)
Pismem z 7 grudnia 2020 r. powodowie, składając reklamację, wezwali stronę pozwaną do zapłaty kwot 109.268,82 zł i 54.561,29 CHF z tytułu świadczeń spełnionych przez nich na podstawie spornej umowy zawierającej klauzule abuzywne. Strona pozwana odmówiła spełnienia ww. pretensji.
dowód: pismo powodów z 7.12.2020 r. (k. 53-54), pismo Banku z 10.12.2020 r. (k. 55)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane dowody z dokumentów, których autentyczność i treść nie były kwestionowane przez strony i nie budziły wątpliwości Sądu.
Na podstawie wiarygodnych zeznań powodów (k. 337v.-339) Sąd ustalił okoliczności przygotowania oraz zawarcia umowy kredytu, w tym treść informacji przekazanych przez pracownika Banku. Zeznania te były zbieżne, spójne, odpowiadające dość powszechnej praktyce zawierania umów tego rodzaju. Nie było podstaw do czynienia ustaleń, że powodowie [OSOBA] o sposobie ustalania kursów przez Bank i o ryzyku kursowym, w znaczeniu, jakie okoliczności decydowały o zmianie kursów, jakie było prawdopodobieństwo zmiany kursów, w tym co do zakresu zmiany oraz wpływu tej zmiany na wysokość zobowiązania powodów. Oczywiste było, że powodowie [OSOBA] z tego, że kursy walut ulegają wahaniom (wiedza powszechna), a zmiana kursu waluty rodzi konsekwencje w postaci zmiany salda zobowiązania i wysokości rat. Sposób prowadzenia rozmowy z powodami (charakterystyczny dla praktycznie wszystkich przypadków zawierania umów w CHF) wskazywał na to, że doradca skupiał się w zasadzie na usunięciu wątpliwości powodów [OSOBA] zawierania umowy indeksowanej walutą obcą. Stąd zapewnienie o stabilności waluty i w konsekwencji wywołanie przekonania o niskim prawdopodobieństwie istotnych zmian kursu waluty. W efekcie powodowie [OSOBA] pozwalających im na świadome podjęcie decyzji o wyborze kredytu indeksowanego walutą obcą, gdyż wyobrażenia, jakie wywołały u nich informacje przekazywane przez doradcę, odpowiadały optymistycznej wersji zmiany kursu waluty. Na podstawie takich informacji powodowie z pewnością nie byli w stanie przewidzieć, że po tak długim okresie spłacania kredytu (kredyt na 35 lat), na skutek nieprzewidzianych zmian kursu, będą mieli do spłaty faktycznie dużo większą kwotę niż w momencie zawierania umowy. Strona pozwana nie przedstawiła dowodów, z których jednoznacznie wynikałoby, że powodowie [OSOBA] w sprawie spornego kredytu informację zrozumiałą, rzeczową, kompletną i wyczerpującą. Nie dało się zakwestionować, że formalnie procedury zawierania umowy o kredyt w CHF nakładały na pracowników banków obowiązki szczegółowego informowania kredytobiorcy o ryzyku, przy czym faktycznie przekazywali oni kredytobiorcom dość skąpe informacje, podkreślając stabilność waluty i deprecjonując ryzyko związane z zawarciem umowy. W ocenie Sądu, skoro ww. podmioty miały udzielać rzeczowych i kompletnych informacji w temacie ryzyka walutowego, to z pewnością, z uwagi na obszerny zakres i specjalistyczny walor tych informacji, Bank dysponowałby dokumentacją odnoszącą się do tej tematyki (symulacje, pouczenia, itd.), a skoro w sprawie jej nie przedstawił, to musiał się liczyć z tym, że same ogólne oświadczenia podpisane przez powodów (k. 123, 136) mogą nie zostać uznane za wystarczające do przyjęcia, że należycie spełniono obowiązek informacyjny.
Odnośnie do zeznań [OSOBA] – pracownika Banku, złożonych w związku z przesłuchaniem go w charakterze świadka w innej sprawie cywilnej (k. 307-311), należało wskazać, że dotyczyły one ogólnego funkcjonowania kredytów frankowych, a nie okoliczności związanych z zawieraniem spornej umowy. Nie budziły wątpliwości informacje świadka przedstawione w stanie faktycznym. Wynikało z nich również, że w dacie zawarcia przez powodów [OSOBA] czytelne, jednoznaczne, z góry opisane i znane także kredytobiorcom reguły ustalania kursów waluty CHF.
Na rozprawie w dniu 30 czerwca 2023 r. Sąd pominął (zgłoszony przez pozwany [OSOBA], k. 76) dowód z zeznań świadka [OSOBA] na podstawie art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c., o czym uprzedzono Bank w piśmie z 6 lutego 2023 r. (k. 295), albowiem Sąd dysponował zeznaniami tego świadka w innej sprawie cywilnej, a z uwagi na niebranie przez niego udziału w zawieraniu spornej umowy, nie mógł on posiadać wiedzy w tym zakresie, zaś wyjaśnienia w kwestiach ogólnych były zawarte w tamt. zeznaniach.
Na ww. rozprawie Sąd pominął dowód z opinii biegłego, zgłoszony przez powodów (k. 339v.) na podstawie art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż – mając na uwadze zebrane w sprawie dowody i zakres okoliczności bezspornych – powołanie biegłego ds. rachunkowości i bankowości (k. 6) nie przyczyniłoby się do ustalenia okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie w przedmiocie żądań głównych (z pewnością też spowodowałoby istotne przedłużenie czasu trwania postępowania).
Ustalając stan faktyczny Sąd pominął dokumenty dotyczące faktów niespornych i w zakresie, w jakim odnosiły się one do okoliczności, które nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia.
Sąd zważył, co następuje:
Powództwo było nieusprawiedliwione jedynie w zakresie części odsetek.
W przedmiotowej sprawie została zawarta umowa o kredyt indeksowany kursem franka szwajcarskiego (CHF). Konstrukcja umowy była taka, że powodom został udzielony kredyt w PLN (faktycznie miał zostać wypłacony w złotych), a następnie dla celów ustalenia wysokości zobowiązania został przeliczony na walutę CHF, która to operacja prowadziła do ustalenia wysokości zobowiązania powodów; od kwoty zobowiązania wyrażonej w CHF miały być liczone odsetki. Kredyt miał być zgodnie z umową spłacany w złotych, przy czym każda rata spłacana w złotych miała być kolejno przeliczana z CHF. Wszystkie przeliczenia miały być dokonywane w oparciu o tabele kursów waluty, ustalane przez Bank.
Dokonując analizy charakteru zawartej umowy, w świetle art. 65 § 1 i 2 k.c. należało uwypuklić cel tej umowy. Powodowie [OSOBA] środków w polskiej walucie i w tej samej walucie kredyt chcieli i mieli spłacać. W tym kontekście, waluta franka szwajcarskiego miała charakter waloryzacyjny. Przedmiotowy produkt był oferowany „na fali” tworzonych przez banki produktów, które odnosiły wysokość zobowiązania do waluty CHF, która w tamtym okresie miała charakter tylko rozliczeniowy (chodziło o niższe koszty zawarcia umowy i wyższą zdolność kredytową). Oferty banków różniły się, ale końcowo zamiarem stron było doprowadzenie do sytuacji, gdy waluta CHF będzie służyć jedynie ustaleniu wysokości zobowiązania. Istotą ww. umowy było bowiem wypłacenie i spłacanie kredytu w złotych oraz wyrażenie zobowiązania w CHF. Nie było przy tym podstaw do kwestionowania (co do zasady) możliwości zawierania umów waloryzowanych walutą obcą (w dacie zawarcia przedmiotowej umowy). Umowy takie nie były sprzeczne z zasadą walutowości, z art. 69 ustawy – Prawo bankowe i zasadą swobody umów. Istniały natomiast uzasadnione podstawy do stwierdzenia, że klauzule, na podstawie których dochodziło do przeliczenia – wypłaconej w złotówkach kwoty kredytu i spłacanej w złotówkach – na CHF według kursu Banku, były klauzulami abuzywnymi (§ 2 ust. 1 umowy, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2, § 13 ust. 7 regulaminu kredytu hipotecznego).
Należało zaznaczyć, że dla oceny zakwestionowanych przez powodów [OSOBA] kątem ich abuzywności nie miał większego znaczenia fakt, że kilka lat po zawarciu umowy Bank zaproponował powodom zawarcie aneksu dotyczącego spłaty kredytu w CHF, który ostatecznie oni zaakceptowali. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się bowiem według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała SN z 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). Z treści aneksu z 2012 r. i z okoliczności towarzyszących jego zawarciu nie wynikało, aby wskutek tego porozumienia do umowy kredytu miała nastąpić sanacja niedozwolonych postanowień umowy, a zgoda kredytobiorców była jednoznacznie oraz wyraźnie i stanowczo ukierunkowana na sanowanie wadliwych klauzul. Samo wyrażenie zgody na zmianę umowy kredytu poprzez wyeliminowanie, zastąpienie czy uzupełnienie niedozwolonego postanowienia – chociażby zmiana ta była indywidualnie uzgodniona – nie może być bowiem traktowane samo przez się jako wyraz woli sanowania wadliwego postanowienia ze skutkiem ex tunc. Należało przy tym dodać, że treść aneksu wcale nie usuwała wszelkich wątpliwości co do reguł spłaty kredytu po zmianie waluty, które nadal nie pozostawały w pełni jasne.
Stosownie do art. 3851 § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny. Jeżeli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2). Przepis art 385ˡ k.c. został wprowadzony do polskiego systemu prawnego wskutek implementowania dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a zatem w perspektywie tej dyrektywy powinien być też wykładany. Zgodnie z art. 3 dyrektywy warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli, stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania art. 3 do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Wg art. 5 dyrektywy, w przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Ugruntowany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości jest pogląd, że aby ustalić czy nierównowaga pozostaje w sprzeczności z wymogami dobrej wiary należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie oczekiwać, że konsument ten przyjąłby warunek w drodze negocjacji.
Oceniając kwestię abuzywności spornych klauzul umownych, należało zacząć od stwierdzenia, że powodowie [OSOBA] w rozumieniu art. 221 k.c. Jak wynikało bowiem z treści umowy i zeznań powodów, zaciągnęli oni kredyt na cele niezwiązane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Ich konsumencki status nie był zresztą w sprawie zasadniczo kwestionowany przez stronę pozwaną (k. 337v.).
Nie ulegało również kwestii, że warunki umowy o kredyt indeksowany, w tym oddające jej istotę, były nienegocjowane (pomijając kwotę kredytu czy okres spłaty). To Bank sformułował kompletną treść umowy i powodowie [OSOBA] do umowy kredytu lub zrezygnować z jej zwarcia. W sprawie strona pozwana nie przedstawiła dowodu pozwalającego na odmienne ustalenie, a jednocześnie ze stanowczych zeznań powodów, odpowiadających doświadczeniu, wynikało, że umowy nie dało się negocjować. Sama zgoda na zawarcie umowy o kredyt zawierający klauzule waloryzacyjne czy też np. wnioskowanie o niższą prowizję za wcześniejszą spłatę kredytu, z pewnością nie mogły być utożsamiane z faktem indywidualnych negocjacji w kwestii treści tych postanowień. Z indywidualnym uzgodnieniem postanowień umowy nie można było identyfikować także przeczytania umowy, a nawet wyjaśnienia jej treści przez doradcę, ponieważ te postanowienia pozostawały częścią wzorca umownego stosowanego przez Bank, a ich odczytanie, czy nawet próba objaśnienia mechanizmu waloryzacji, nie oznaczała, że powodowie [OSOBA], w jakikolwiek sposób zmienić. Za indywidualnie uzgodnione można bowiem uznać jedynie te postanowienia umowy, które były przedmiotem negocjacji, bądź wynikiem porozumienia lub też świadomej zgody co do ich zastosowania, o czym w okolicznościach tej sprawy nie mogło być mowy.
Dla Sądu, w świetle orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości (np. wyrok z 3.10.2019 r., C-260/18, pkt 44), było także jasne, że kwestionowane postanowienia umowy kredytu tyczyły się głównych świadczeń stron. Nie ograniczały się one bowiem do uzupełniającego określenia sposobu zmiany wysokości świadczenia powodów w przyszłości, ale wprost świadczenie to określały. Bez przeprowadzenia stosownych przeliczeń walutowych nie doszłoby do ustalenia wysokości zadłużenia powodów [OSOBA] kredytu.
Pomimo takiego charakteru ww. postanowień (jako określających główne świadczenia stron), ich kontrola pod kątem abuzywności była dopuszczalna, albowiem postanowienia te nie zostały sformułowane jednoznacznie, prostym i zrozumiałym językiem, jak to dobitnie zostało wyrażone w treści dyrektywy (art. 4 ust. 2). Wyrażenie warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem ma zapewnić konsumentowi podjęcie świadomej i rozważnej decyzji co do zawarcia umowy. Nie sprzyja zaś temu odsyłanie do aktów prawnych, wewnętrznych uregulowań czy załączników nieujętych w skonkretyzowanej postaci w umowie. W niniejszej sprawie zresztą, ani w umowie, ani w regulaminie, nie zdefiniowano jakichkolwiek zasad ustalania bankowych kursów waluty. Przyznanie Bankowi prawa do ustalania kursu waluty bez ograniczenia jednoznacznie oznaczonymi i obiektywnymi kryteriami świadczyło o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowień umownych (np. wyrok SA w Białymstoku z 9.05.2019 r., I ACa 47/19, LEX nr 2712200, wyrok SN z 15.11.2019 r., V CSK 347/18, LEX nr 2749471).
Dalej należało wskazać, że algorytm przeliczenia wypłaconego w złotych kredytu i spłaconych w złotych rat, odwołujący się do tabeli kursowej Banku, ukształtował prawa i obowiązki powodów [OSOBA] w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Takie naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej i nierzetelnym potraktowaniem. Odwołanie do kursów walut zawartych w „tabeli” kursów Banku oznaczało w sposób niebudzący wątpliwości Sądu naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków pomiędzy partnerami stosunku obligacyjnego. Ukształtowane jednostronnie w umowie kredytowej w drodze postanowienia zaczerpniętego z wzorca umowy przez Bank uprawnienie do ustalania kursu waluty nie mogło być dowolne, tj. nie doznawać żadnych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Należało je ocenić jako element treści umowy skutkujący nierównomiernym rozkładem praw i obowiązków stron umowy kredytowej, prowadzący do naruszenia interesów konsumenta, w tym głównie interesu ekonomicznego, odpowiadającego wysokości poszczególnych rat kredytu. Redakcja spornych postanowień umowy pozostawiła Bankowi dowolność w zakresie wyboru kryteriów ustalania kursu franka szwajcarskiego w swoich tabelach kursowych; w umowie i regulaminie nie zostały wskazane żadne wskaźniki kształtowania kursu walut niezależne od woli stron. Bank mógł więc arbitralnie określać te wskaźniki, a powodowie [OSOBA] to żadnego wpływu. Nawet przyjęcie, że kursy wymiany walut były przez Bank określane w oparciu o czynniki obiektywne i nie odbiegały istotnie od kursów stosowanych przez inne banki komercyjne czy od średniego kursu NBP, nie miało większego znaczenia, albowiem abuzywność postanowień ocenia się według stanu na datę zawarcia umowy (uchwała SN z 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2), a przede wszystkim jej istota tkwi nie w sposobie wykonywania umowy (choćby najbardziej korzystnym dla konsumenta), ale w treści jej postanowień, które dopuszczają możliwość jednostronnego, niekontrolowanego kształtowania przez Bank kursów walut, a więc obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. Dyrektor czy Zarząd Banku na podstawie tak sformułowanych niejasno przepisów, w każdej chwili mógł podjąć dowolną decyzję co do wyznaczenia kursu waluty i tym samym określenia wysokości zobowiązania kredytobiorców.
Takie postanowienia umowy kredytu w sposób ewidentny naruszały równorzędność stron. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polegało w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia Banku i wysokości świadczenia powodów [OSOBA] tego pierwszego. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale w sprawie III CZP 40/22, sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu (uchwała z 28.04.2022 r., LEX nr 3337513).
Treść klauzuli umowy kredytu, ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest odniesiony, powinna, na podstawie zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia świadczenia banku, zadłużenia, czy też raty kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez ten bank. Okoliczność, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie, nie może uzasadniać braku wskazania w postanowieniach umowy i w ramach informacji dostarczonych przez bank w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (zob. np. wyrok TSUE z 18.11.2021 r., C-212/20, LEX).
Także z orzecznictwa TSUE wynika, że prawidłowe pouczenie ze strony banku winno uświadomić kredytobiorcy, że ryzyko kursowe ma charakter nieograniczony oraz ukazywać wpływ silnej deprecjacji waluty krajowej, w której dokonywane są płatności w stosunku do waluty indeksacji kredytu, na wysokość raty i saldo kredytu. Niekiedy może to bowiem spowodować, że ciężar spłaty kredytu będzie dla konsumenta nie do udźwignięcia. Sama wiedza konsumenta o zmienności kursów nie świadczy jeszcze o świadomości poziomu tego ryzyka. Pouczenia, co ma znaczenie podstawowe, muszą być jasne, szczegółowe, zawierać symulacje oraz przedstawiać zmiany kursu w długim okresie, najlepiej, gdyby był to czas obowiązywania umowy (zob. np. wyroki TSUE z 30.04.2014 r., C-26/13, ZOTSiS 2014/4/I-282 i z 20.09.2018 r., C-51/17, ZOTSiS.2018/9/I-750). Kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu waloryzowanego w walucie obcej ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w razie spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony. Po drugie, bank musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany oraz ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej. Wreszcie, konsument powinien mieć faktycznie możliwość zapoznania się ze wszystkimi warunkami umowy. Bowiem dostarczona w stosownym czasie przed zawarciem umowy informacja o warunkach umowy i jej skutkach ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta, ponieważ to w szczególności na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się w umowie warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę.
Z poczynionych w sprawie ustaleń bezsprzecznie wynikało, że Bank nie spełnił obowiązku informacyjnego wedle opisanych wyżej wymagań. Przekazane powodom dane miały charakter bardzo ogólny, nie przedstawiono im rzetelnej informacji o kształtowaniu się kursu CHF w dłuższej perspektywie oraz symulacji obrazujących zmiany kursu w okresie obowiązywania umowy i ich wpływu na stan zadłużenia. Na podstawie podanych informacji powodowie [OSOBA] szans, aby zorientować się w skali ryzyka związanego z możliwą zmianą kursu walut i wpływu tego ryzyka na wysokość ich zobowiązania kredytowego i poszczególnych rat. Oczywiste było, że powodowie [OSOBA], że kursy się zmieniają i po przeczytaniu umowy, jak każdy przeciętny konsument, musieli wiedzieć, że kursy waluty, które będą brane do przeliczeń, będą miały wpływ na wysokość zobowiązania. Pouczenie o ryzyku kursowym ma jednak nie tylko na celu wskazanie na powyższą okoliczność, ale chodzi też o uzmysłowienie kredytobiorcy niebezpieczeństw, które się wiążą z zaciągnięciem kredytu waloryzowanego walutą obcą i ma umożliwić mu dokonanie kalkulacji opłacalności zaciągnięcia takiego kredytu w kontekście prawdopodobieństwa nieograniczonej zmiany kursu waluty obcej.
Stosowana przez banki (co miało też odzwierciedlenie w niniejszej sprawie) strategia marketingowa nakierowana była na uwypuklenie korzyści związanych ze sprzedawanym produktem, a sposób przedstawienia produktu przez pośrednika/przedstawiciela banku, całkowicie wypaczał sens informacji o ryzyku kursowym. Porównywanie (rat) kredytu w PLN i CHF wskazywało na pozorne korzyści odnoszone przez kredytobiorcę, związane z niższym obciążeniem związanym ze spłatami (pozorne, gdyż taka symulacja miałaby sens tylko w razie możliwości przewidzenia kursów waluty w całym okresie kredytowania). Wskazanie na stabilność waluty franka szwajcarskiego z równoczesnym odniesieniem do renomy związanej z produktami szwajcarskimi, a także na historyczne kursy CHF (które wykazywały niewielkie i przewidywalne wahania, które w dłuższej perspektywie kompensowały się), ograniczało w zdecydowanym stopniu świadomość ryzyka związanego z zaciągnięciem zobowiązania w walucie obcej. Stabilność waluty CHF związana była z polityką finansową prowadzoną przez Szwajcarski Bank Narodowy, określonym otoczeniem politycznym i gospodarczym, przy czym w dłuższej perspektywie czasowej (kredyty w CHF były zaciągane na 20-40 lat) nie było podstaw do prognozowania niezmienności ww. stanu. Takie prognozy (oparte na sytuacji politycznej) mogą być tworzone wyłącznie dla krótkich okresów (kilku miesięcy, roku). W związku z powyższym konsument powinien zostać pouczony o ryzyku kursowym w taki sposób, że powinien mieć świadomość tego, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, zarabiając pieniądze w walucie polskiej, ponosi w zasadzie nieograniczone ryzyko związane z nabywanym produktem.
Z art. 3851 § 1 i 2 k.c. wynika, że postanowienia abuzywne nie wiążą konsumenta, ale strony są związane umową w pozostałym zakresie. Z kolei zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy, na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. W wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy, a także w ten sposób, że z jednej strony skutki dla sytuacji konsumenta wynikające z unieważnienia całości umowy, takie jak te, o których mowa w wyroku z 30 kwietnia 2014 r., Kásler (C-26/13), należy oceniać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili zaistnienia sporu, a z drugiej strony, do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie. Według Trybunału, powołany przepis stoi na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. Przepis ten stoi także na przeszkodzie utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody na takie utrzymanie w mocy.
Z wypowiedzi Trybunału Sprawiedliwości wynika, że klauzule indeksacyjne stanowią główne świadczenia stron cechujące umowę takiego kredytu. Zatem bez nich umowa kredytu nie powoduje nawiązania pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu denominowanego lub indeksowanego, gdyż strony nie są w stanie ustalić wysokości swoich świadczeń. Dotyczy to zarówno wysokości kwot, które kredytobiorca ma spłacić bankowi, jak i wartości kwoty wypłacanego kredytu. Wobec nieuzgodnienia przez strony wysokości takich świadczeń, umowę należało uznać za nieważną, albowiem pozostawienie umowy w kształcie okrojonym (tj. z pominięciem klauzul indeksacyjnych określających główne świadczenia), stanowiłoby naruszenie art. 3531 k.c. Byłoby sprzeczne z istotą, naturą stosunku zobowiązaniowego, który strony chciały wykreować, albowiem bez takich postanowień nie może dojść do ważnego zawarcia umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej.
Taki charakter tych klauzul po stwierdzeniu ich abuzywności uzasadnia upadek całej umowy (jako zasada). Zapobiec temu, gdyby miało to narazić konsumenta na niekorzystne skutki, może zgoda konsumenta, przy czym muszą istnieć przepisy, które nadawać się będą do zastąpienia usuwanych z umowy klauzul. Wśród polskich przepisów prawa cywilnego nie ma przepisów odnoszących się do umowy kredytu indeksowanego, na podstawie których możliwe byłoby uzupełnienie umowy. W chwili zawarcia umowy nie istniały w polskim systemie prawnym przepisy dyspozytywne umożliwiające zastąpienie eliminowanych klauzul przeliczeniowych. Przepis art. 358 k.c. o treści umożliwiającej przeliczanie zobowiązania wyrażonego w walucie obcej na PLN wszedł w życie w dniu 24 stycznia 2009 r., stąd mając na uwadze kwestie intertemporalne, należy wykluczyć zastosowanie ww. przepisu, albowiem ważność umowy badana jest w odniesieniu do stanu prawnego istniejącego w chwili zawarcia umowy. Zdaniem Sądu, możliwości zastąpienia postanowienia umownego nie można również wywieść w drodze analogii z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe. Jednocześnie Trybunał Sprawiedliwości opowiedział się wyraźnie przeciwko możliwości zastosowania (dla wypełnienia luki powstałej wskutek usunięcia postanowień abuzywnych z umowy) przepisów o charakterze ogólnym odsyłających do zasad słuszności, współżycia społecznego. Uznał natomiast za możliwe pozostawienie umowy bez zmian, pod warunkiem że konsument, mając świadomość abuzywności klauzul w niej zawartych, godzi się na to.
W świetle dotychczasowych wywodów, uwzględniając stanowisko powodów [OSOBA] i wyraźnie zaakcentowane na rozprawie, należało stwierdzić zaistnienie podstaw do uznania spornej umowy za nieważną w całości. Jeśliby przyjąć, że eliminacja z umowy ma odnosić się wyłącznie do postanowienia dotyczącego przeliczenia kursów waluty przy wypłacie kredytu, przy pozostawieniu waloryzacji (waloryzacja określa istotę i naturę przedmiotowej umowy), to miałaby miejsce sytuacja, kiedy wciąż funkcjonuje kredyt waloryzowany walutą obcą, natomiast brak jest uzgodnionego kursu przeliczeniowego, według którego będzie ustalana wysokość zobowiązania Banku. Doszłoby do sytuacji, gdy wypłacana kwota z uwagi na brak przelicznika nie będzie mogła być skorelowana z kwotą kredytu wskazanego w umowie oraz brak będzie korelacji pomiędzy kwotą zobowiązania a spłatami dokonywanymi w PLN. W takim przypadku umowa będzie po prostu niewykonalna, albowiem mechanizm waloryzacji nie będzie mógł być zastosowany, tym samym nie zostanie określona wysokość świadczenia.
Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r. w sprawie V CSK 382/18, nie powinno budzić wątpliwości, że o zaniknięciu ryzyka kursowego można mówić w sytuacji, w której skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji jest przekształcenie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy, oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Zarazem należy uznać, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (LEX nr 2771344; zob. też wyrok SA w Krakowie z 30.07.2020 r., I ACa 99/19, LEX nr 3054130).
Skutkiem nieważności umowy kredytu była konieczność dokonania rozliczeń (zwrotu spełnionych przez strony świadczeń) zgodnie z art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c., przy zastosowaniu zasady dwóch kondykcji (zob. uchwała SN z 7.05.2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56).
Powodowie [OSOBA] strony pozwanej [OSOBA] kredytu co najmniej kwoty: 25.873,43 zł i 54.561,29 CHF, co, jeśli chodziło o sam fakt zapłaty nie zostało zakwestionowane przez stronę pozwaną w żadnej części (k. 237v.), miało zresztą potwierdzenie w dokumentach. W związku z tym dochodzone przez powodów [OSOBA] na ich rzecz w całości (pkt 1 wyroku), jako spełnione w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, a więc nienależne w świetle art. 410 § 2 k.c. W sprawie nie miał zastosowania art. 411 k.c., w tym pkt 4 tego artykułu. Wg tego przepisu, nie można żądać zwrotu świadczenia, jeśli świadczenie zostało spełnione, zanim wierzytelność stała się wymagalna. Jednak przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są objęte zakazem unormowania art. 411 pkt 4 k.c., który nie ma w ogóle zastosowania do świadczenia nienależnego, gdyż dotyczy zobowiązań istniejących, ale niewymagalnych. W świetle ustalonego postępowania Banku na etapie zawierania umowy nie zachodziły także żadne podstawy do stwierdzenia, że spełnienie przez powodów [OSOBA] w wykonaniu umowy kredytu czyniło zadość zasadom współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.).
W kwestii daty początkowej naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie zgodnie z art. 481 § 1 i 2 k.c., uwzględniając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w cyt. uchwale z 7 maja 2021 r., należało przyjąć, że wymagalność roszczeń związanych z nieważnością kredytu następuje dopiero z chwilą podjęcia przez kredytobiorcę wiążącej decyzji co do ewentualnego sanowania niedozwolonej klauzuli i co do zaakceptowania konsekwencji całkowitej nieważności umowy oraz sprzeciwienia się udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez wprowadzenie regulacji zastępczej. Dopiero wtedy bowiem można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny, a strony mogły zażądać skutecznie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 120 § 1 zdanie 1 k.c.). Samo wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. W toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta, po uzyskaniu stosownej informacji, będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy.
Mając na uwadze treść oświadczeń składanych przez powodów w toku procesu (do dnia rozprawy z 30 czerwca 2023 r.) oraz przed jego wszczęciem, należało uznać, że dopiero pouczenie powodów i złożenie przez nich stosownych oświadczeń na ww. rozprawie przesądziło o definitywności ich roszczenia, stąd też od dnia tej rozprawy zasądzono odsetki od dochodzonej pierwotnie sumy, a za okres wcześniejszy żądanie w tym zakresie oddalono (pkt 2 wyroku).
Konsekwencją przyjęcia powyższego stanowiska co do wymagalności roszczenia o zapłatę musiało być stwierdzenie bezskuteczności podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia na podstawie przepisów art. 118 k.c. w zw. z art. 120 § 1 zdanie 2 k.c.
Z uwagi na podstawę rozstrzygnięcia zbędne było odnoszenie się do innych podstaw oceny zgłoszonego powództwa, przytaczanych przez strony w toku procesu. W nawiązaniu do treści art. 3271 § 2 k.p.c. należało podkreślić, że uzasadnienie zostało sporządzone w sposób możliwie zwięzły. Nie sposób było odnieść się w nim do wszystkich twierdzeń i zarzutów zgłoszonych w kilkudziesięciostronicowych pismach procesowych stron, gdyż wymagałoby to bardzo obszernego opracowania. Sąd co do zasady przedstawił zatem własne stanowisko w kwestii stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia, jedynie uzupełniająco odnosząc się do części innych zagadnień podniesionych przez strony, istotnie rzutujących na stan sprawy.
Z podanych przyczyn orzeczono, jak w pkt. 1 i 2 wyroku na podstawie powołanych przepisów.
O kosztach procesu orzeczono zgodnie z art. 100 zdanie 2 k.p.c. w zw. z art. 109 § 2 k.p.c., albowiem powodowie [OSOBA] w odniesieniu do żądania zapłaty odsetek i to w niepełnym zakresie. Na zasądzone koszty złożyły się: opłata sądowa od pozwu – 1.000 zł (k. 37) i opłata skarbowa od pełnomocnictwa – 17 zł (k. 36) oraz wynagrodzenie pełnomocnika – 10.800 zł ustalone stosownie do § 2 pkt 7 rozporządzenia [OSOBA] z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. W tym przedmiocie rozstrzygnięto w pkt. 3 wyroku.
Sędzia (del.) Łukasz Bobek