Sygn. akt I ACa 1139/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 grudnia 2023 r.
Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie następującym:
Przewodniczący: Sędzia Dagmara Olczak - Dąbrowska (spr.)
Protokolant: sekretarz sądowy [OSOBA]
po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2023 r. w Warszawie
na rozprawie
sprawy z powództwa [OSOBA] i [OSOBA]
przeciwko Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu
o zapłatę
na skutek apelacji powodów
od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie
z dnia 8 czerwca 2022 r., sygn. akt I C 1421/19
- zmienia zaskarżony wyrok w punkcie drugim w ten sposób, że zasądza od Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu na rzecz [OSOBA]
i [OSOBA] kwoty: 44 964,40 zł (czterdzieści cztery tysiące dziewięćset sześćdziesiąt cztery złote czterdzieści groszy) i 25 012,72 CHF (dwadzieścia pięć tysięcy dwanaście franków szwajcarskich i siedemdziesiąt dwa centymy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 listopada 2019 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 35484,13 zł (trzydzieści pięć tysięcy czterysta osiemdziesiąt cztery złote trzynaście groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 28 września 2021 r. do dnia zapłaty oraz w punkcie czwartym w ten sposób, że zasądza od Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu na rzecz [OSOBA] i [OSOBA] kwotę 6417 zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu; - zasądza od Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu na rzecz [OSOBA] i [OSOBA] kwotę 5050 zł ( pięć tysięcy pięćdziesiąt złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od uprawomocnienia się niniejszego postanowienia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
[OSOBA]
Sygn. akt I ACa 1139/22
Uzasadnienie
Po modyfikacji powództwa [OSOBA] i [OSOBA] wnieśli o zasądzenie od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu kwoty 83 986,46 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwot: 48 502,33 zł od dnia 2 listopada 2019 r. do dnia zapłaty, 35 484,13 zł od dnia doręczenia odpisu pisma zawierającego modyfikację powództwa, do dnia zapłaty, 25 425 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 listopada 2019 r. do dnia zapłaty, a ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia tego roszczenia, o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów [OSOBA] 35 248,54 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pozwu pozwanemu do dnia zapłaty tytułem zwrotu nienależnych świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu indeksowanego kursem CHF.
Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 8 czerwca 2022 r. zasądził od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na rzecz [OSOBA] i [OSOBA] do ich majątku wspólnego kwotę 3537,93 zł oraz kwotę 412,28 franków szwajcarskich wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 listopada 2019 r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II) oraz zasądził od [OSOBA] i [OSOBA] na rzecz Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu kwoty po 1017 tytułem zwrotu kosztów procesu i nie obciążył powodów [OSOBA] w pozostałym zakresie (pkt III).
Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.
W dniu 6 marca 2007 r. [OSOBA] i [OSOBA] złożyli do EFG Eurobank Ergasias spółki akcyjnej oddział w Polsce z siedzibą w Warszawie, którego następcą prawnym jest powodowy bank, wniosek o udzielenie kredytu w wysokości 239 000 zł, w walucie CHF, z przeznaczeniem na zakup nieruchomości. Składając wniosek kredytowy [OSOBA] i [OSOBA] oświadczyli, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego oraz że będąc w pełni świadomymi ryzyka kursowego rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i wybierają zaciągnięcie kredytu indeksowanego do waluty obcej, a także, że znane im są postanowienia regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez Polbank EFG w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej oraz że zostali poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej dostępna jest w placówkach banku. Oświadczyli także, że są świadomi ponoszenia ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt oraz wpływu ryzyka kursowego na wysokość zobowiązania względem banku oraz na wysokość rat spłaty kredytu.
W dniu 15 marca 2007 roku [OSOBA] i [OSOBA] zawali z EFG Eurobank Ergasias S.A. Oddział w Polsce z siedzibą w Warszawie umowę nr 200703HL006168204 o kredyt hipoteczny, na podstawie której bank oddał im do dyspozycji kwotę 101 901 59 CHF na zakup lokalu mieszkalnego w Krakowie (lok. [DZIAŁKA] przy ul. [ADRES] nr [DZIAŁKA]) oraz refinansowanie kosztów poniesionych na jego nabycie (§ 2 ust. 1, 2 i 5 umowy). Okres kredytowania ustalony został na 360 miesięcy (§ 2 ust. 3 umowy), a spłata miała następować w równych ratach (§ 6 ust. 2 umowy). Kredyt oprocentowano według zmiennej stopy procentowej, ustalonej jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M dla franka szwajcarskiego i stałej marży banku w wysokości 1,35 p.p. Oprocentowanie kredytu w stosunku rocznym w dniu zawarcia umowy wynosiło 3,60250% (§ 3 ust. 1, 2 i 3 umowy).
Raty kredytu podlegające spłacie wyrażone były w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane były z rachunku bankowego, według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypadał na dzień wolny od pracy, stosowano kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności spłaty raty kredytu (§ 9 ust. 2 regulaminu kredytu). [OSOBA] i [OSOBA] oświadczyli, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka zmiany stopy procentowej oraz że są świadomi ponoszenia ryzyka zmiany stopy procentowej w związku z umową, która ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu. Oświadczyli ponadto, że zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego, a będąc w pełni świadomymi tego ryzyka, rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonują wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej. [OSOBA] i [OSOBA] oświadczyli, że są świadomi ponoszenia ryzyka kursowego związanego z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt oraz że ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku oraz na wysokość rat spłaty kredytu.
Kredyt został wypłacony w dniu 26 marca 2007 r., kwota oddana kredytobiorcom do dyspozycji wniosła 236 503,40 zł.
Z dniem 1 lipca 2009 roku EFG Eurobank Ergasias S.A. spółka akcyjna Oddział w Polsce z siedzibą w Warszawie umożliwił kredytobiorcom spłatę kredytu w walucie waloryzacji poprzez zawarcie aneksu. W związku ze złożeniem przez [OSOBA] i [OSOBA] dyspozycji zmiany sposobu spłaty kredytu indeksowanego do waluty obcej CHF w ten sposób, że spłata kredytu następowała będzie w walucie CHF, w dniu 15 lutego 2013 r. zawarli oni z bankiem aneks nr 1 do umowy kredytu. Zgodnie z § 1 ust. 1 aneksu strony postanowiły, że spłata udzielonego kredytu następowała będzie w walucie obcej CHF, a kredytobiorcy zobowiązali się do posiadania rachunku bankowego w walucie obcej, do której indeksowany jest kredyt, prowadzonego przez bank, służącego do obsługi kredytu przez cały okres w którym obowiązuje spłata rat kredytu w walucie CHF.
Powodowie [OSOBA] International AG Oddział w Polsce reklamację w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o [OSOBA], wzywając bank do zapłaty wszelkich uiszczonych przez nich w okresie od dnia 26 października 2009 r. do dnia 26 lipca 2019 r. należności w związku z umową. W odpowiedzi na reklamację z dnia 22 października 2019 r. bank poinformował, że zarzuty i roszczenia przedstawione w piśmie z dnia 11 października 2019 r. pozbawione są podstaw faktycznych i prawnych, a jako takie nie mogą zostać uwzględnione.
Raiffeisen Bank S.A. ustala tabele kursowe dla kredytów waloryzowanych walutą obcą każdego dnia na podstawie średnich notowań z rynku międzybankowego prezentowanych w serwisach internetowych np. Reuters oraz dodaniu (kurs sprzedaży) lub odjęciu (kurs kupna) ustalonego poziomu buforu przewidującego pasma wahań w ciągu danego dnia i utrzymania kursu tworzonego przez cały dzień, przeniesienie wymiany walut na rynku za pośrednictwem izb rozliczeniowych oraz wynik transakcji na rynku walutowym i warunków ustalonych pomiędzy stronami transakcji.
[OSOBA] i [OSOBA] do dnia 26 lutego 2013 r. spłacali raty kapitałowo-odsetkowe w złotych polskich, zaś od dnia 26 marca 2013 r. bezpośrednio w CHF.
Na podstawie opinii biegłego Sąd Okręgowy ustalił wysokość świadczenia nienależnego uiszczonego przez powodów [OSOBA] z pozwanego, które wyniosło 3537,93 zł oraz 412,28 CHF.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd ten przedstawił wykładnię art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego, a następnie stwierdził, że zawarta przez strony umowa zawiera wszystkie przedmiotowo istotne elementy przewidziane w tych przepisach. Przyjął, że w granicach swobody kontraktowania określonych w art. 3531k.c. mieści się wyrażenie kwoty kredytu w walucie obcej i określenie, że jego spłata nastąpi w ratach w walucie krajowej. W związku z tym za nietrafny uznał zgłoszony przez powodów [OSOBA] umowy kredytu (art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 prawa bankowego i art. 3531 k.c.). Przyjął ponadto, że nie zachodzi podstawa do uznania umowy oraz aneksu do niej za sprzecznych z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). W momencie podpisania umowy powodowie [OSOBA] i rozumieli dokładnie jej warunki. Powodowie [OSOBA] związanego z kredytem zdecydowali się na zawarcie umowy jako najkorzystniejszej z przedstawionych im ofert.
Oceniając umowę na podstawie art. 3851§1 k.c., Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie [OSOBA] konsumenci na podstawie wzorca sporządzonego przez pozwany [OSOBA], na którego treść nie mieli wpływu. Uznał, że nie jest abuzywna sama zasada powiązania świadczeń banku i kredytobiorcy z walutą obcą, lecz jedynie sposób ustalania kursu waluty, który jest podstawą przeliczeń walutowych w oparciu kształtowany jednostronnie przez bank kurs CHF w jego tabelach kursowych. W konsekwencji klauzule umowne dotyczące przeliczeń walutowych nie wiążą powodów w zakresie odnoszącym się do bankowych tabel kursów, lecz są oni związani klauzulami waloryzacyjnymi i umową w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.). Umowa ta może być wykonywana z pominięciem niedozwolonych części klauzul, bowiem zgodnie z art. 56 k.c. czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Z tych przyczyn za niedozwolone w rozumieniu art. 3851§1 k.c. Sąd Okręgowy uznał te postanowienia umowne, które odwołują się do bankowej tabeli kursów, tj. § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz § 13 ust. 7 regulaminu. Przyjął, że możliwe jest mimo tego dalsze wykonywanie umowy kredytu z ich pominięciem przy respektowaniu zgodnego zamiaru stron i celu umowy (art. 65 § 2 k.c.). Kierując się potrzebą utrzymania umowy w mocy oraz przywrócenia równowagi naruszonej abuzywnym postanowieniem pozwalającym bankowi na samodzielne i arbitralne określanie kursu waluty, Sąd Okręgowy dokonał wykładni umowy kredytu, przy uwzględnieniu okoliczności, w których została zawarta, aby umowa była nadal wykonywana zgodnie z celem, który przyświecał stronom w dniu jej zawarcia, a więc aby kredytobiorca uzyskał finansowanie określonej inwestycji, zaś bank stosowne wynagrodzenie za udostępnienie kapitału. Przyjął, że desygnatem kursu waluty CHF jest kurs rynkowy, ogłaszany regularnie przez NBP. Za przyjęciem takiego miernika waloryzacji przemawia okoliczność, że kurs średni NBP w istocie odzwierciedla kurs wymiany walut publikowany przez serwisy Reuters i Bloomberg (poprzednio pośrednio na podstawie kursów kupna i sprzedaży wybranych banków działających w Polsce, a obecnie wprost poprzez pozyskanie danych z ww. serwisów informacyjnych). Z tych względów Sąd Okręgowy uznał, że po wyeliminowaniu z umowy kredytowej postanowień wprowadzających obowiązek stosowania kursów kupna i sprzedaży CHF z tabeli banku, a przy pozostawieniu w mocy ważnej w świetle przepisów prawa powszechnego oraz zgodnej z zamiarem stron klauzuli o podaniu kredytu waloryzacji podług wartości CHF, możliwe jest ustalenie wartości świadczeń obu stron przy zastosowaniu rynkowej wartości CHF, której wyrazem jest kurs średni publikowany przez NBP lub inne podmioty zajmujące się analizowaniem i prezentowaniem danych z rynku walutowego. W konsekwencji za zasadne uznał roszczenie o zapłatę świadczenia nienależnego w kwocie 3 537,93 zł oraz 412,28 CHF odpowiadającego różnicy pomiędzy sumą rat zapłaconych przez powodów [OSOBA] umowy do lutego 2013 r. w PLN oraz od marca 2013 r. do lipca 2019 r. w CHF, a sumą rat zapłaconych w PLN przy zastosowaniu kursu CHF z tabeli banku tak przy wypłacie kredytu, jak i przy spłacie rat kapitałowo-odsetkowych. O odsetkach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c. zasądzając je od dnia 2 listopada 2019 r., tj. od dnia następnego po upływie 14 dni wskazanych w wezwaniu do zapłaty skierowanym przez powodów [OSOBA] w piśmie z dnia 11 października 2019 r. zawierającego reklamację kredytu. Za nietrafny uznał zarzut przedawnienia. Wyjaśnił, że termin przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia wynosi 10 lat (art. 118 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw z dnia 13 kwietnia 2018 r., Dz.U. z 2018 r. poz. 1104). Za początek biegu przedawnienia uznać należy nie datę zawarcia umowy, czy też uiszczenia przez kredytobiorcę pierwszej raty kapitałowo-odsetkowej, lecz dzień, w którym konsument powziął wiedzę lub powinien był racjonalnie rzecz biorąc powziąć wiedzę o abuzywnym charakterze klauzuli, mającym uzasadniać jego roszczenie restytucyjne (patrz: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., sygn. akt III CZP 6/21 oraz przywołane tam orzecznictwo TSUE). W ocenie Sądu Okręgowego pozwany [OSOBA], iżby powodowie [OSOBA] w dacie zawarcia przedmiotowej umowy lub spełnienia pierwszej raty mieli świadomość abuzywności odesłania do tabeli kursowej banku.
W apelacji od tego wyroku powodowie [OSOBA]. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej oceny dowodów, w rezultacie której Sąd Okręgowy błędnie ustalił, że powodowie [OSOBA] o kredyt w walucie obcej (CHF) i bank udzielił im kredytu w kwocie 101901,59 CHF, chociaż umowa nie określała kwoty kredytu, która ma zostać oddana do dyspozycji kredytobiorców, którzy wnioskowali o kredyt w złotówkach waloryzowany kursem CHF. W ramach tego samego zarzutu zakwestionowali stwierdzenie przez Sąd Okręgowy, że okoliczności sprawy nie pozwalają uznać, żeby pozwany w zamian za swoje świadczenie przyjął albo zastrzegł dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarci umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jego własnego świadczenia, a motywem złożenia pozwu są skutki znacznego wzrostu waluty obcej, co spowodowało podwyższenie kosztów obsługi zobowiązania. Zdaniem apelujących wadliwe są ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, według których zostali oni poinformowani przez bank o ryzyku walutowym i ryzyku zmiany stopy procentowej, podczas gdy nie uzyskali pełnej informacji w tym zakresie, gdyż nie przedstawiono im symulacji, z których wynikałoby, jaki wpływ na wysokość ich zadłużenia ma zmiana kursu CHF/PLN. Ponadto skarżący zakwestionowali wnioski Sądu Okręgowego co do tego, że nie wykazali, aby znaczny wzrost kursu waluty przyniósł pozwanemu korzyść rażącą przewyższającą korzyści uzyskane przez powodów [OSOBA] umowy kredytu, podczas gdy bank taką korzyść osiągnął, a negatywne skutki wzrostu kursu waluty ponieśli kredytobiorcy, a także ustalenie, że banki nie przewidywały zaistniałych zmian kursu CHF, chociaż dysponowały informacjami, które dawały podstawę do prognozy, że kurs te zmieni się nawet o 50 % w ciągu kilku lat. Zakwestionowali także ocenę dowodu z ich zeznań, które Sąd pierwszej instancji uznał za niewiarygodne w zakresie informacji o ryzyku kursowym, które zostały im przekazane przez bank przed zawarciem umowy oraz przyjęcie za podstawę ustaleń faktycznych w zakresie wysokości świadczenia nienależnego kredytobiorców opinii biegłego a nie zaświadczenia pozwanego o wysokości dokonanych spłat. Odnośnie do rozstrzygnięcia o kosztach procesu zarzucili naruszenie art. 98 § 1 k.p.c. i art. 100 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że powodowie [OSOBA] pozwanemu te koszty. W odniesieniu do prawa materialnego skarżący zarzucili w różnych konfiguracjach i powiązaniach naruszenie następujących przepisów: art. 3851§1 i 2 k.c., art. 56 k.c., art. 354 § 1 k.c., art. 65 § 2 k.c., art. 58 § 2 k.c., art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego, art. 58 k.c., art. 3531k.c., art. 3581§2 k.c., art. 358 § 1 k.c., art. 1, art. 2 ust. 1 pkt 16 i 18 oraz art. 1 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. prawo dewizowe, art. 5 k.c., art. 3571k.c., art. 3581§3 k.c. , art. 6 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako dyrektywa 93/13), art. 405 k.c. i art. 410 k.c. W konkluzji wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa i obciążenie pozwanego kosztami procesu za obie instancje, ewentualnie domagali się uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy [OSOBA] w Warszawie do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja zasługuje na uwzględnienie.
Zakres kognicji sądu w postępowaniu apelacyjnym wyznacza m.in. art. 382 k.p.c., według którego sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Przytoczony przepis uprawnia sąd drugiej instancji do dokonania własnej oceny wyników postępowania dowodowego i poczynienia własnych ustaleń, także w sytuacji, w której nie przeprowadza nowych dowodów lub nie ponawia dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z: 8 lutego 2000 r., II UKN 385/99, 22 lutego 2006 r., III CSK 128/05, OSNC 2006/11/191). Taka potrzeba zachodzi w rozpoznawanej sprawie. Skarżący kwestionują bowiem ustalenia faktyczne i będącą ich konsekwencją ocenę prawną Sądu Okręgowego o braku abuzywności klauzuli ryzyka walutowego, wskazując na niedoinformowanie ich przez pozwanego na etapie zawierania umowy nie tylko o sposobie ustalania kursów wymiany franka szwajcarskiego, a także o znaczeniu ryzyka zmiany kursu tej waluty na wartość ich zobowiązania wynikającego z umowy kredytu.
Sąd Okręgowy za niewiarygodne uznał zeznania powodów [OSOBA], że nie posiadali wiedzy i nie zostali poinformowani przez pracowników pozwanego o ryzyku kursowym, co zdaniem tego Sądu pozostaje w sprzeczności z treścią oświadczeń pisemnych kredytobiorców, w których przyznają, że mają świadomość takiego ryzyka. Należy jednak wskazać, że powodowie [OSOBA], że nie zostali poinformowani o ryzyku wzrostu kursu franka szwajcarskiego, co przełoży się na wzrost kwoty spłacanych rat kredytu, lecz pracownicy banku zapewnili ich, że frank szwajcarski jest bardzo stabilną walutą i nie ma żadnego ryzyka zaciągnięcia kredytu w CHF (zeznania powoda R. Grabarza, protokół elektroniczny rozprawy, 00:10:59 minuta nagrania). Powodowie [OSOBA] z ryzykiem wzrostu kursu CHF, ale otrzymywali uspokajające informację od doradcy kredytowego i pracownika banku, którzy to ryzyko bagatelizowali (zeznania powódki M. Warkocz, protokół elektroniczny rozprawy 00:41:50 minuta nagrania). Konfrontacja zeznań powodów z treścią ich oświadczeń pisemnych o akceptacji ryzyka kursowego związanego z kredytem waloryzowanym kursem waluty obcej (k. 111), prowadzi do wniosku, że pozwany [OSOBA] charakteru tego ryzyka. Nie uprzedzał kredytobiorców o możliwości nagłego i znacznego wzrostu kursu CHF, co było realne w perspektywie trwającego 30 lat okresu spłaty kredytu. Doradca kredytowy przedstawiał franka szwajcarskiego jako walutę stabilną i minimalizował ryzyko kursowe, rekomendując powodom kredyt waloryzowanych kursem tej waluty (zeznania powoda R. Grabarza, protokół elektroniczny rozprawy, 00:10:59 minuta nagrania). W oświadczeniach pisemnych kredytobiorców kwestie te zostały pominięte. Ich treść jest lakoniczna, sprowadza się do stwierdzenia, że kredytobiorca ponosi ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, ryzyko to ma wpływ na wysokość raty kredytu i wysokość zadłużenia wobec banku. Już samo użycie sformułowania „wahania kursów” jest intencjonalne i zawiera sugestię niewielkich zmian w stosunku do poziomu wyjściowego kursu wymiany CHF, wykluczając tym samym gwałtowne i znaczne wzrosty tego kursu.
W konsekwencji ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego wymagają w tej części zmiany. Na podstawie zeznań powodów i ich oświadczeń pisemnych (k. 111) Sąd Apelacyjny ustalił, że powodowie [OSOBA] w sposób właściwy pouczeni o skali ryzyka kursowego stanowiącego istotę kredytu waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego. Byli zapewniani przez doradcę kredytowego i pracowników banku o stabilności kursu CHF. Przekazywano im uspokajające informacje na ten temat, bagatelizując w ten sposób problem ryzyka kursowego.
Nie ma racji pozwany, że o świadomości ryzyka kursowego po stronie powodów [OSOBA] to, że zmienność kursów walut jest faktem powszechnie znanym. Nie jest bowiem powszechna wiedza o tym, w jaki sposób kurs CHF wpływa na wysokość zobowiązania kredytobiorcy z umowy kredytu waloryzowanego kursem tej waluty, a mianowicie, że zmienność tego kursu sprawia, że rozmiary jego zobowiązania są niemożliwe do przewidzenia w perspektywie wieloletniego okresu spłaty kredytu.
Nie można również zaaprobować stanowiska pozwanego, że w 2007 r. nie istniały przepisy nakładające na banki konkretne obowiązki informacyjne wobec kredytobiorców. W ocenie Sądu Apelacyjnego obowiązek przedsiębiorcy pouczenia konsumenta o ryzyku kursowym, jakie wiąże się z kredytem denominowanym w walucie obcej, należy łączyć z wynikającą z art. 385 § 2 k.c. powinnością sformułowania warunków umowy jednoznacznie i zrozumiałym językiem. Wymagania transparentności nie spełnia stwierdzenie w oświadczeniu o ryzyku kursowym, że na skutek zmiany kursu waluty waloryzacji kredytu zmienia się wysokość raty i wysokość salda kredytu, ponieważ istotna jest skala tej zmiany, której nie sposób przewidzieć w perspektywie 30 lat. W wyroku z 10 czerwca 2021 r. (C- 776/19, pkt 65) TSUE wyjaśnił, że w ramach umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie temu konsumentowi informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Jest tak w szczególności wówczas, gdy konsument nie został powiadomiony przez przedsiębiorcę o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na zmiany kursów wymiany walut, tak że konsument nie miał możliwości konkretnego zrozumienia potencjalnie poważnych konsekwencji dla jego sytuacji finansowej, które mogą wyniknąć z zaciągnięcia kredytu denominowanego w walucie obcej (por. pkt 74 wyroku TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19). Takie stanowisko prezentowane jest również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który za niewystarczające uznaje złożenie przez kredytobiorcę pisemnego oświadczenia o akceptacji ryzyka kursowego, jeżeli nie było to poprzedzone pouczeniem go przez bank o skali tego ryzyka. W uzasadnieniu wyroku z 13 maja 2022 r. (II CSKP 464/22, Legalis) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.
Przytoczone stanowisko Sąd Apelacyjny podziela, uznając, że w ustalonym stanie faktycznym powodowie [OSOBA] pouczeni przez pozwanego o ryzyku kursowym tak, aby mogli ocenić możliwe konsekwencje ekonomiczne zaciągnięcia kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej. W konsekwencji nie można przyjąć, że zawarte w umowie klauzule ryzyka walutowego zostały sformułowane prostym i zrozumiałym językiem (art. 385 § 2 k.c.). W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i przyjmuje je za własne.
Trafne okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że na ocenę niedozwolonego charakteru postanowienia umowy na podstawie art. 3851§1 k.c. nie ma wpływu sposób wykonywania umowy przez strony, a w szczególności ustalenie, czy któraś z nich osiągnęła korzyści rażąco przewyższające korzyści kontrahenta. W uzasadnieniu uchwały z 20 czerwca 2018 r. (III CZP 29/17, Legalis) Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie 1 k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Przeciwnie, skłania ona do wniosku, że decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Z tych przyczyn w ocenie Sądu Apelacyjnego przeprowadzona przez Sąd pierwszej instancji analiza sposobu wykonywania umowy przez bank, w szczególności co do korzyści osiągniętych w związku ze wzrostem kursu CHF, które nie przewyższały korzyści kredytobiorców związanych z uzyskaniem kredytu z niższym oprocentowaniem była zbędna, ponieważ przedmiotem oceny w kontekście abuzywności jest samo postanowienie, jego treść normatywna oddziałująca na prawa i obowiązki konsumenta.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego ocena abuzywności klauzul umownych nie może być zawężona tylko do przyjętego w umowie mechanizmu przeliczenia waluty krajowej na walutę obcą, w której wyrażono kwotę kredytu. Istotą kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej jest ryzyko zmiany kursu waluty, które w przypadku deprecjacji waluty krajowej w stosunku do waluty kredytu w sposób nieograniczony obciąża kredytobiorcę. Z tego względu w ocenie Sądu Apelacyjnego przedmiotem oceny w aspekcie naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.) powinna być klauzula ryzyka kursowego w znaczeniu szerokim, a więc te wszystkie postanowienia umowy, których elementem jest ryzyko kursowe. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie TSUE. W sprawach dotyczących kredytów denominowanych lub indeksowanych do walut obcych Trybunał nie zawęża swojej oceny do klauzul przeliczeniowych czy klauzuli spreadu walutowego, lecz odnosi się do klauzuli ryzyka walutowego (tak np. w wyroku z 14 marca 2019 r. C-118/17, pkt 35). Wskazuje, że warunek umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, zgodnie z którym ryzyko kursu wymiany obciąża bez żadnych ograniczeń konsumenta – jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową jest warunkiem określającym główny przedmiot umowy, którego nieuczciwy charakter co do zasady nie może być badany. Można jedynie badać nieuczciwy charakter tego warunku i stwierdzić, że jest on nieuczciwy, jeżeli w momencie zawierania umowy i biorąc pod uwagę tekst i informacje otrzymane od instytucji kredytowej treść tego warunku nie była jasna ani zrozumiała dla właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta (tak też TSUE w wyrokach z: 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68, 14 marca 2019 r. C -118/17, pkt 48 oraz 3 października 2019 r. C-260/18 pkt 44). Stanowisko to koresponduje z art. 3851 §1 zd. 2 k.c., stanowiącym implementację art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, zgodnie z którym w umowach konsumenckich ocena postanowień umownych pod kątem ich sprzeczności z dobrymi obyczajami i naruszenia interesów konsumenta nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Aprobując przytoczoną wykładnię, Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że klauzule ryzyka walutowego w umowie kredytu zawartej przez strony określają główne świadczenia stron (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22, Legalis) i jako sformułowane niejednoznacznie podlegają kontroli na podstawie art. 3851 § 1 k.c.
Aktualnie w orzecznictwie warunki umowy pozostawiające bankowi swobodę co do określenia wysokości kursu waluty indeksacji, są jednolicie uznawane za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 3581 § 1 k.c. (zob. następujące wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 64; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 11 grudnia 2019 r, V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, OSNC 2022, nr 5, poz. 53). Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Rażące naruszenie interesów konsumenta polega na obciążeniu kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty indeksacji. W rozpoznawanej sprawie ani umowa kredytu zawarta przez strony, ani stanowiący jej integralną część regulamin nie określają weryfikowalnych i obiektywnych parametrów stanowiących dla pozwanego podstawę kształtowania kursu waluty indeksacji we własnych tabelach. Została zatem naruszona równowaga w stosunku zobowiązaniowym równorzędnych podmiotów poprzez przyznanie pozwanemu dowolności w kształtowaniu kursów wymiany CHF i w konsekwencji wysokości świadczenia kredytobiorcy (por uchwałę Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, Legalis).
W przypadku klauzuli ryzyka walutowego naruszenie dobrych obyczajów należy wiązać z niedoinformowaniem powodów [OSOBA] o nieograniczonym charakterze ryzyka kursowego związanego z kredytem denominowanym w walucie obcej, możliwością nagłego i znaczącego wzrostu kursu tej waluty, a rażące naruszenie ich interesów jako konsumentów polega na przerzuceniu na nich w całości tego ryzyka Nie podważa tej konkluzji fakt, że koszty wahań kursowych nie stanowią korzyści po stronie banku, który zawarł przeciwstawne transakcje walutowe. W ocenie Sądu Apelacyjnego w relacji z konsumentem przedsiębiorca nie może uchylać się od odpowiedzialności za narzucenie abuzywnych warunków umowy, twierdząc że ponosi straty w stosunkach prawnych z innymi przedsiębiorcami, które nawiązał, aby spełnić świadczenie na rzecz konsumenta. Nie świadczy to również o tym, że bank częściowo partycypuje w ryzyku kursowym, jakie niesie ze sobą zawarcie umowy kredytu denominowanego w CHF. To ryzyko musi być oceniane w ramach stosunku prawnego z konsumentem, którego źródłem jest ta umowa. Oceniając w takim układzie rozkład tego ryzyka, trzeba stwierdzić, że jedynie kredytobiorca ponosi straty wynikające ze wzrostu kursu waluty indeksacji. Bank w tych stratach nie partycypuje także wówczas, gdy spłaca swoje zobowiązania zaciągnięte w CHF na rynku międzybankowym, skoro spłat tych dokonuje ze środków uzyskanych od kredytobiorców w wyniku spłaty rat kredytów, które są waloryzowane bieżącym kursem CHF. Ostatecznie zatem cały ciężar ekonomiczny wzrostu kursu wymiany CHF w konstrukcji kredytu denominowanego kursem tej waluty spoczywa na kredytobiorcach, co świadczy o naruszeniu równowagi kontraktowej i uzasadnia ocenę tak skonstruowanych umów zarówno na podstawie art. 3531 k.c., jak i art. 3851§ 1 k.c.
Przedstawionej oceny prawnej nie podważa zmiana stanu prawnego w wyniku nowelizacji prawa bankowego ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. (Dz.U. Nr 165, poz. 984), którą dodano do art. 69 tej ustawy ust. 2 pkt 4a i ust. 3. Znowelizowane przepisy nałożyły na banki obowiązek wskazania w umowie szczegółowych zasad określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a prawa bankowego). Ponadto przyznano kredytobiorcom prawo do spłaty kredytu w walucie indeksacji (art. 69 ust. 3 prawa bankowego). W ocenie Sądu Apelacyjnego wskazane przepisy nie mogą doprowadzić do konwalidacji umowy nieważnej (bezskutecznej) ab initio i z mocy prawa. Ponadto jak już zostało wyjaśnione naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta należy upatrywać nie tylko w sposobie waloryzacji kredytu polegającym na stosowaniu kursu waluty kształtowanego dowolnie przez bank w jego tabelach kursowych, ale także w przerzuceniu na kredytobiorcę nieograniczonego ryzyka kursowego wpisanego w konstrukcję kredytu denominowanego w walucie obcej w warunkach niedopełnienia przez bank obowiązków informacyjnych wobec konsumenta, a w szczególności niewyjaśnienia skutków ekonomicznych nieograniczonego ryzyka kursowego. W konsekwencji wskazana nowelizacja prawa bankowego ryzyka tego nie usuwa ani nawet nie ogranicza, pozostaje ono na niezmienionym poziomie w stosunku do stanu z daty zawarcia umowy.
Abuzywności klauzuli ryzyka walutowego w znaczeniu szerokim nie niweluje również podpisany przez strony 15 lutego 2013 r. aneks do umowy kredytu, na podstawie którego powodowie [OSOBA] spłaty kredytu we frankach szwajcarskich. Takie uprawnienie nie usuwa bowiem ryzyka kursowego obciążającego kredytobiorcę, który i tak w celu wykonania zobowiązania wobec banku musi nabyć walutę obcą i wówczas ponosi koszty związane ze wzrostem kursu wymiany franka szwajcarskiego w stosunku do złotówki, a więc skutki obciążającego go ryzyka kursowego. Ponadto w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. (C -19/20, Legalis) TSUE wyjaśnił, że cele dyrektywy 93/13 są w pełni spełnione, w wypadku gdy sytuacja prawna i faktyczna, w jakiej konsument znalazłby się w braku nieuczciwego warunku umownego, zostaje przywrócona, a wada, która obciążała umowę, zostaje usunięta przez strony w drodze zawarcia aneksu, o ile konsument ten przy zawieraniu aneksu był świadomy niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego konsekwencji. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, ponieważ aneks do umowy kredytu nie przywraca równowagi w stosunku prawnym łączącym bank z kredytobiorcami. Wada umowy w postaci przerzucenia na konsumentów nieograniczonego ryzyka kursowego nie zostaje w ten sposób usunięta. Nie można też przyjąć, że powodowie [OSOBA] w chwili zawarcia aneksu niewiążącego charakteru tej klauzuli i wynikających z tego konsekwencji oraz godzili się na utrzymanie zobowiązania ze świadczeniem spełnianym przez nich w walucie obcej.
Odnosząc się do skutków stwierdzenia abuzywności, należy wyjaśnić, że skoro klauzule umowne, których elementem jest ryzyko kursowe, określają główne świadczenia stron, to ich eliminacja z umowy musi prowadzić do jej upadku. Jej utrzymanie w pozostałym zakresie nie jest możliwe bez postanowień określających główne świadczenia stron. Przedstawiony pogląd znajduje potwierdzenie w wykładni przepisów dyrektywy 93/13 w wyroku TSUE z 3 października 2019 r. (C-260/18, pkt 44), zgodnie z którą skoro klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu obiektywna możliwość utrzymania obowiązywania umowy kredytu wydaje się niepewna. Z tego względu zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c., zgodnie z którym jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Przepis ten stanowi implementację art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, według którego państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Dla jego wykładni istotne znaczenie ma orzecznictwo TSUE, w szczególności dotyczące warunków uzupełnienia luk w umowie powstałych po usunięciu z niej klauzul abuzywnych.
Trybunał odrzuca możliwość tzw. redukcji utrzymującej skuteczność abuzywnego postanowienia poprzez wypełnienie luki w umowie na podstawie art. 56 k.c. np. ustalonym zwyczajem, za który można uznać stosowanie kursu średniego NBP do wykonania zobowiązań wyrażonych w walucie obcej (tak np. art. 41 prawa wekslowego). Należy podkreślić, że taki zabieg nie usunąłby negatywnych dla konsumenta skutków abuzywności postanowień o waloryzacji kredytu, a mianowicie nieograniczonego ryzyka zmiany kursu franka szwajcarskiego. Konsument nadal byłby narażony na nieograniczone ryzyko zmiany kursu waluty obcej przy zmienionym tylko sposobie waloryzacji umownej poprzez odesłanie do kursu średniego NBP. Zniweczony zostałby również cel odstraszający dyrektywy 93/13, na który w swoim orzecznictwie zwraca uwagę TSUE. Te same argumenty sprzeciwiają się uzupełnieniu umowy na podstawie art. 358 § 2 k.c. poprzez wprowadzenie kursu średniego NBP w miejsce abuzywnych klauzul przeliczeniowych odsyłających do kursu CHF w tabeli banku. W wyroku z 8 września 2022 r. (C-80/21, pkt 67 Legalis) TSUE odrzucił możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku w umowie przepisem dyspozytywnym, stwierdzając, że wyjątkowa możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni zostałby tym ukarany. Należy przypomnieć, że takie uzupełnienie umowy w świetle wcześniejszego orzecznictwa TSUE jest dopuszczalne tylko wówczas, jeżeli konsument wyraził zgodę na dalsze obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami, rezygnując tym samym z ochrony konsumenckiej (por. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 48, pkt 53-55). W wyroku z 3 października 2019 r. (C- 260/18, pkt 58, Legalis) TSUE przyjął, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi on na przeszkodzie temu, by w przypadku gdy unieważnienie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, sąd krajowy mógł zaradzić unieważnieniu nieuczciwych postanowień znajdujących się w tej umowie poprzez zastąpienie przepisu prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającego zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. W wyroku z 8 września 2022 r. Trybunał odrzucił również możliwość uzupełnienia luk w umowie w drodze wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 § 2 k.c.).
Z tych przyczyn oceny prawne Sądu Okręgowego, który odrzucił upadek umowy z powodu abuzywności klauzul waloryzacyjnych, a zamiast tego uznał, że umowa może być nadal wykonywana z regulacją zastępczą w miejsce niedozwolonych klauzul przeliczeniowych, nie zasługują na aprobatę. Przede wszystkim nietrafne jest stanowisko tego Sądu zawężające ocenę abuzywności tylko do postanowień regulujących przeliczenia walutowe w umowie kredytu w oparciu o tabele kursowe banku. Abuzywne jest również przerzucenie nieograniczonego ryzyka kursowego na konsumenta, czego nie równoważą inne postanowienia umowy. Klauzula ryzyka walutowego wraz z postanowieniami dotyczącymi przeliczeń walutowych określają główne świadczenia stron umowy i ich abuzywność prowadzi do jej upadku, ponieważ nie może być nadal wykonywana bez postanowień określających elementy przedmiotowo istotne umowy. W konsekwencji należy stwierdzić, że skoro powodowie [OSOBA] na dalsze obowiązywanie umowy na rozprawie 30 lipca 2020 r., mając świadomość skutków prawnych stwierdzenia jej nieważności, to wykluczone jest poszukiwanie rozwiązań zastępczych w celu uzupełnienia umowy. Natomiast, gdyby umowa mogła nadal obowiązywać po usunięciu z niej abuzywnego postanowienia, to należy mieć na uwadze, że w wyroku z 8 września 2022 r. (C 80/21, pkt 68-69) TSUE za niedopuszczalne uznał uzupełnienie jej przepisami dyspozytywnymi, przypominając, że zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 dana umowa musi co do zasady nadal obowiązywać bez zmian innych niż wynikające ze zniesienia nieuczciwych warunków.
Reasumując, należy stwierdzić, że umowa kredytu jest trwale bezskuteczna (nieważna), a więc odpadła podstawa prawa świadczenia kredytobiorców wobec pozwanego (art. 410 § 2 k.c.) i z tych względów zasadne jest ich roszczenie o zwrot spłaconych rat kredytu, które uiścili w wykonaniu nieważnej umowy. Oceniając wymagalność tego roszczenia, należy wziąć, pod uwagę, że system ochrony konsumenckiej na podstawie dyrektywy 93/13 nie jest obowiązkowy, a więc w wypadku gdy konsument woli nie powoływać się ten system ochrony, system ten nie jest stosowany (tak też TSUE w wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C 19/20 pkt 47 i w wyroku z 9 lipca 2020 r., C-452/18, pkt 26). W konsekwencji dla powstania stanu wymagalności roszczeń restytucyjnych z art. 410 § 1 k.c. niezbędne jest po pierwsze, wyrażenie przez konsumenta woli skorzystania z systemu ochrony konsumenckiej (art. 385 i nast. k.c.), a po drugie, zaakceptowanie sankcji abuzywności klauzul umownych, która jest zastrzeżona na korzyść konsumenta. Należy bowiem przypomnieć, że konsument może sprzeciwić się unieważnieniu umowy, jeżeli byłby narażony na szczególnie szkodliwe skutki, a wówczas uzupełnienie umowy w świetle orzecznictwa TSUE jest dopuszczalne (por. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C 260/18, pkt 58, [OSOBA] ma natomiast podstaw do nałożenia na konsumenta obowiązku złożenia sformalizowanego oświadczenia w postępowaniu sądowym, w którym stwierdzi, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy niedozwolonego warunku, jest świadomy faktu, że nieważność tego warunku pociąga za sobą nieważność umowy i związanych z tym konsekwencji i wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną (tak też TSUE w wyroku z 7 grudnia 2022 r., C-140/22, Legalis).
W realiach rozpoznawanej sprawy powodowie [OSOBA] w reklamacji z 11 października 2019 r. domagali się od pozwanego zwrotu spłaconych rat kredytu w kwotach 45 547, 76 zł oraz 25425 CHF i uzasadniali swoje stanowisko abuzywnym charakterem postanowień o waloryzacji kredytu kursem CHF, które określają główne świadczenia stron i bez których umowa nie może obowiązywać. W tej sytuacji należy przyjąć, że w sposób jednoznaczny kredytobiorcy powołali się na przepisy o ochronie konsumenckiej, odmówili potwierdzenia umowy z klauzulami abuzywnymi i zaakceptowali skutki nieważności umowy. Z tych względów odsetki ustawowe za opóźnienie przysługują powodom po upływie 14 dni od doręczenia pozwanemu reklamacji z 11 października 2019 r. tj. od 2 listopada 2019 r. do dnia zapłaty, a w zakresie rozszerzonego powództwa [OSOBA] 14 dni od doręczenia pozwanemu odpisu pisma procesowego z 23 czerwca 2021 r., tj. od 28 września 2021 r. (data złożenia przez pozwanego odpowiedzi na pismo powodów o rozszerzeniu powództwa) do dnia zapłaty. Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie II poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów [OSOBA]: 44 964,40 zł, 25 012,72 CHF i 35484,13 zł, które wraz z zasądzonymi na ich rzecz świadczeniami objętymi niezaskarżoną części wyroku Sądu Okręgowego wyczerpują w całości roszczenie dochodzone przez powodów w tej sprawie (art. 386 § 1 k.p.c.). Konsekwencją zmiany rozstrzygnięcia o żądaniu pozwu jest zmiana postanowienia o kosztach procesu. Powodowie [OSOBA] spór są uprawnieni do żądania zwrotu kosztów procesu za obie instancje zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.). Z tego względu Sąd Apelacyjny zasądził od pozwanego na rzecz powodów [OSOBA] za pierwszą instancję w kwocie 6417 zł w tym kwotę 1000 zł tytułem opłaty sądowej od pozwu i kwotę 5400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego (§ 2 pkt 6 rozporządzenia [OSOBA] z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz.U. 2023, poz. 1964) oraz kwotę 5050 zł za drugą instancję w tym kwotę 1000 zł tytułem opłaty od apelacji i kwotę 4050 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego ( § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia).
Pismo procesowe pozwanego obejmujące zarzut zatrzymania wpłynęło do akt sprawy po zamknięciu rozprawy i ogłoszeniu wyroku, dlatego zarzut ten nie mógł odnieść skutku.
[OSOBA]