Sygn. akt III C 2092/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 27 lutego 2024 r.
Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie III Wydział Cywilny w następującym składzie:
Przewodniczący: sędzia Karol Kopcewicz
[OSOBA]
po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 2024 r. w Warszawie na rozprawie
sprawy z powództwa [OSOBA], [OSOBA]
przeciwko Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu
o ustalenie i zapłatę
- ustala, że umowa o kredyt hipoteczny nr 200712HL002327901557 z dnia 4.01.2008 r. zawarta przez powodów z EFG Eurobank Ergasias S.A. Oddział w Polsce jako poprzednikiem prawnym pozwanego jest nieważna,
- zasądza od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na rzecz [OSOBA] 145.801,70 (sto czterdzieści pięć tysięcy osiemset jeden i 70/100) złotych oraz 21.243,64 (dwadzieścia jeden tysięcy dwieście czterdzieści trzy i 64/100) franków szwajcarskich wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 22 lipca 2022 roku do dnia zapłaty,
- zasądza od Raiffeisen Bank International AG z siedzibą w Wiedniu na rzecz [OSOBA] 8 875,50 (osiem tysięcy osiemset siedemdziesiąt pięć i 50/100) złotych oraz na rzecz [OSOBA] 2.958,5 (dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt osiem i 50/100) złotych tytułem z zwrotu kosztów procesu, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Sygn. akt III C 2092/22
UZASADNIENIE
[OSOBA] i [OSOBA] pozwem z 28 lipca 2022 r. wnieśli o ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr 200712HL002327901557 z dnia 4.01.2008 r. zawarta przez powodów z EFG Eurobank Ergasias S.A. Oddział w Polsce jako poprzednikiem prawnym pozwanego jest nieważna oraz o zasądzenie od Raiffeisen Bank International AG w Wiedniu kwoty 145801,70 zł oraz kwoty 21243,64 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 22 lipca 2022 r. do dnia zapłaty na rzecz powódki [OSOBA] ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki [OSOBA] kwoty 38383,02 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 22 lipca 2022 r. do dnia zapłaty. Niezależnie od ww. żądań strona powodowa wniosła o zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (k.3).
W odpowiedzi na pozwany [OSOBA] o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od strony powodowej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa według norm przepisanych (k.92). Strona pozwana podniosła zarzut zatrzymania (k.92v).
Sąd ustalił, co następuje:
[OSOBA] i [OSOBA] (zwani dalej również „Kredytobiorcami”) zawarli 4 stycznia 2008 r. z EFG Eurobank Ergasias S.A. Oddział w Polsce w Warszawie (zwanym dalej tak jak jego następcy prawni również „Bankiem”) umowę o kredyt hipoteczny nr 200712HL002327901557 (zwaną dalej również „Umową”)
Zgodnie z § 1 ust. 2 Umowy, regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez Polbank EFG (zwany dalej również „Regulaminem”) stanowił integralną część Umowy. Zgodnie z §2 ust. 2 Umowy kredyt przeznaczony był na zakup domu na runku wtórnym. Zgodnie z § 2 ust. 1 Umowy, kwota kredytu wynosiła równowartość 300000 zł, indeksowanych do CHF według zasad opisanych w Regulaminie. Kredyt był indeksowany do waluty obcej CHF. Zgodnie z § 6 ust. 6 Umowy, raty kredytu oraz inne należności związane z kredytem pobierane były z rachunku bankowego wskazanego w treści pełnomocnictwa, stanowiącego załącznik do Umowy, a Kredytobiorcy zobowiązani byli do utrzymania wystarczających środków na ww. rachunku, uwzględniając możliwe wahania kursowe w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej.
Aneksem nr 1 sporządzonym w dniu 8 grudnia 2016 r. do Umowy, strony zgodnie postanowiły, iż spłata udzielonego Kredytobiorcą kredytu indeksowanego do waluty obcej następować będzie w walucie obcej CHF, do której kredyt był indeksowany.
W § 2 Regulaminu zdefiniowano kredyt indeksowany oraz pojęcie tabeli jako : „2) kredyt indeksowany do waluty obcej – kredyt oprocentowany według stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej, dotyczącej waluty inne niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli (…) 12) Tabela – Tabela kursów walut obcych obowiązująca w Banku;”. Zgodnie z § 7 ust. 4 Regulaminu, „w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu (…)”. W § 9 ust. 2 pkt 1 Regulaminu wskazano, że „raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego (…), według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu”. W § 13 ust. 7 Regulaminu wskazano, że „w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku w momencie realizacji dyspozycji”.
Od chwili wypłaty kredytu do chwili zamknięcia rozprawy w niniejszej sprawie kurs franka szwajcarskiego w stosunku do złotego polskiego wzrósł w istotny sposób.
Na poczet Umowy strona pozwana pobrała od [OSOBA] w okresie od lutego 2008 r. do czerwca 2022 r. kwotę 145801,70 zł i kwotę 21243,64 CHF.
Powodowie w chwili zawierania umowy kredytu posiadali status konsumenta. Nie zajmowali się zawodowo udzielaniem kredytów. Zaproponowano im kredyt waloryzowany walutą CHF. W momencie zawierania umowy powodowie [OSOBA] gotową i wypełnioną umowę. Nie negocjowali postanowień, nie poinformowano ich o takiej możliwości. Nie wiedzieli w jaki sposób będzie przeliczany kredyt i według jakiego kursu. Powodom nie przedstawiano historycznych kursów franka, ani symulacji. Nie byli również informowani o ryzyku walutowym. Nie poinformowano powodów [OSOBA] tabela kursów oraz, że Bank posługuje się własną tabelą kursów. Powodów [OSOBA], że frank jest stabilną walutą, a zmiany kursu mogą być nieznaczne.
(dowody: Umowa k.44-46, , regulamin k.47-51, aneks nr 1 k.52-53v, zaświadczenie banku k.58-65, przesłuchanie Kredytobiorców k.227-228)
Sąd zważył, co następuje:
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie powołanych wyżej dowodów oraz bezspornych twierdzeń stron, w oparciu o następującą ocenę zgromadzonego materiału dowodowego.
Sąd dał wiarę dokumentom prywatnym na okoliczności określone dyspozycjami art. 245 k.p.c. Sąd uznał przedmiotowe dokumenty za wiarygodne mając w tym zakresie na względzie art. 229 k.p.c. i art. 230 k.p.c. Żadna ze stron nie kwestionowała ich prawdziwości i autentyczności.
Sąd uznał, że zaszła potrzeba przesłuchania stron postępowania, wobec istnienia niewyjaśnionych faktów, które były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a nie było możliwe ich ustalenie na podstawie zgromadzonych dowodów z dokumentów – zgodnie z art. 299 k.p.c.
Równocześnie zasadnym było ograniczenie dowodu z przesłuchania stron, do przesłuchania strony powodowej na podstawie art. 302 § 1 k.p.c. Powyższe uzasadniało występowanie po stronie pozwanej [OSOBA]. Przesłuchanie przedstawiciela strony pozwanej [OSOBA] i nie wnosiłoby nic istotnego do sprawy. Pozwana spółka zajęła stanowisko w sprawie w składanych pismach procesowych, przedstawiając swoje twierdzenia w sposób wyczerpujący.
Zeznania powodów [OSOBA] wiarygodne. Okoliczności związane z zawarciem umowy kredytu zostały przez nich przedstawione w sposób logiczny i spójny. W swych zeznaniach powodowie [OSOBA] jakie posiadali do Banku, jako instytucji finansowej. Z zeznań strony powodowej wynika, że przy zawieraniu Umowy nie dysponowali oni dostatecznym rozeznaniem w zakresie ryzyka kursowego oraz zastosowanych w umowie klauzul waloryzacyjnych. Pracownicy Banku nie przekazali Kredytobiorcom informacji na temat ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu waloryzowanego do waluty CHF.
Sąd pominął wniosek dowodowy o przesłuchanie świadka [OSOBA] gdyż w ocenie Sądu pozostają one nieistotne dla przedmiotowej sprawy. Świadek nie brał udziału w zawieraniu z Kredytobiorcami przedmiotowej Umowy, toteż nie miał wiedzy co do okoliczności poprzedzających zawarcie umowy. Przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka w celu wykazania sposobu przeliczania kursu franka szwajcarskiego na złoty polski i odwrotnie, który to sposób nie był znany konsumentowi w chwili zawierania umowy jest nieistotne.
Sąd pominął dowód z opinii biegłego na okoliczności wskazane przez strony, gdyż nie miał on istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy oraz uznając za zbędne przeprowadzenie ww. dowodu ze względu na nieważność przedmiotowych umowy.
Zaznaczyć bowiem należy, iż w chwili zawierania Umowy Kredytobiorcy mieli status konsumenta. Nadmienić należy, że nie prowadzili działalności gospodarczej
W zakresie dowodu z Regulaminu, należy dostrzec, że to nie wykonywanie lub późniejsze zmiany, lecz postanowienia znajdujące się w zawartej pomiędzy stronami umowy decydują o tym, czy umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne, czy też nie. Ponadto zgodnie z twierdzeniami strony pozwanej [OSOBA], możliwość spłaty kredytu we franku szwajcarskim powstała w trakcie wykonywania umowy, lecz taka możliwość nie istniała od momentu jej zawarcia.
Powództwo podlegało uwzględnieniu w całości.
W uzasadnieniu wyroku nie ma obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, o ile nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 29 października 1998 r., II UKN 282/98). Dopuszczalne – a w świetle brzmienia art. 3271 § 2 k.p.c. wręcz konieczne – jest rozprawienie się z poszczególnymi zarzutami niejako en bloc, poprzez zaprezentowanie odmiennego zapatrywania w kwestii faktów lub prawa nie pozostawiające przestrzeni dla racjonalnej obrony pozostałych zarzutów, które – przy uwzględnieniu koncepcji sądu – stają się wówczas bezprzedmiotowe (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2017 r., VI ACa 1651/16).
Sąd przyjmuje również, iż w zakresie zarzutów strony powodowej wskazujących na nieważność przedmiotową umowy w oparciu o art. 58 § 3 k.c. z uwagi na zawarcie w nich postanowień, które mogą być jednocześnie kwalifikowane jako postanowienia abuzywne pierwszeństwo w zakresie właściwej sankcji za zastosowanie takich zapisów określa przepis art. 3851 § 2 k.c., zgodnie z którym, jeżeli postanowienie nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Oznacza to, że nie stosuje się wówczas art. 58 § 3 k.c., a bez znaczenia jest, czy strony (a w praktyce przede wszystkim kontrahent konsumenta) zawarłyby umowę bez takiej klauzuli (por uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia z dnia 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22).
W chwili zawierania Umowy Kredytobiorcy mieli status konsumenta (art. 221 k.c.) – zaciągnęli oni kredyt w Banku na zakup domu na rynku wtórnym. Z tego też względu należy ocenić, czy kwestionowane przez nich postanowienia umowne nie stanowią klauzul abuzywnych i jaki skutek ma umieszczenie tych klauzul we wzorcu umownym.
Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne).
Wzorce umowne nie były uzgadniany indywidualnie. Umowa była przygotowane przez Bank. Sąd podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku, który stwierdził, że o indywidulanym uzgodnieniu treści umowy można mówić wówczas, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez przedsiębiorcę rozwiązania, a nie stan „braku negocjacji” co do treści umowy opracowanej przez przedsiębiorcę (zob. wyrok z 9 czerwca 2021 r., V ACa 127/21). O treści wzorca umowy konsument dowiedział się bezpośrednio przed podpisaniem umowy, a te konkretne postanowienia nie były z nim negocjowane. To, że konsumenci nie wyrażali zainteresowania sposobem kształtowania Tabeli kursów nie prowadzi nagle do wniosku, że stały się one indywidualnie uzgodnione, bądź też były zgodne z dobrymi obyczajami. Podkreślić jednocześnie należy, ze sam mechanizm nie był znany w chwili podpisywania Umowy, nie mógł być zatem znany konsumentom.
W realiach niniejszej sprawy za sprzeczne z dobrymi obyczajami należy uznać niewątpliwie możliwość jednostronnego ustalenia wysokości świadczenia drugiej strony. Podkreślenia wymaga bowiem to, że rozliczenie kredytu – wysokość spłaconej raty, wysokość wypłacanego kredytu, wysokość salda kredytu były obliczane według wartości franka szwajcarskiego określonego w Tabeli kursów. Tabela kursów ustalana była jednostronnie przez wierzyciela – w tym przypadku przez przedsiębiorcę, podmiot silniejszy ekonomicznie, dysponujący sztabem wyspecjalizowanych osób skupiających swoje życie zawodowe wokół dokonywania czynności bankowych takich jak ta zawarta pomiędzy stronami. Jednocześnie zawarta Umowa zawierała powtarzalne postanowienia umowne, których redakcja była dokonana przez tegoż przedsiębiorcę. Również kurs franka był jednostronnie ustalany przez Bank. Zasady ustalania kursu nie były przedmiotem negocjacji stron, nie były one ani przedstawione ani znane konsumentom. Algorytm ustalania kursu kupna i kursu sprzedaży nie został przedstawiony w żadnym z postanowień którejkolwiek części umowy, nie wynikał również z żadnych znanych konsumentowi przed zawarciem umowy uwarunkowań.
Z tych też względów Sąd uznał za niedopuszczalne w kontekście dobrych obyczajów, ażeby przedsiębiorca mógł samodzielnie decydować o wysokości swojego świadczenia. Tego rodzaju postanowienie narusza również w sposób oczywisty interes konsumentów, albowiem ich świadczenie może być dowolnie kształtowane przez drugą stronę umowy (tak też wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r, II CSK 483/18).
Za utrwalone uznać trzeba stanowisko Sądu Najwyższego, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyroki SN: z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22, i z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22), jak też pogląd, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (np. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22, i z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22). Uznano przy tym, że postanowienia umowy zawartej z konsumentem przyznające bankowi swobodę kształtowania kursu waluty obowiązującego w ramach stosunku umownego, a przez to swobodę kształtowania wysokości świadczenia własnego i drugiej strony, należy uznać za niedozwolone postanowienia umowne, choćby bank w rzeczywistości korzystał z tej swobody w sposób oględny, nie naruszając rażąco interesów drugiej strony (np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22).
Zwrócić jednocześnie należy uwagę, że o ile każdy bank ma obowiązek ustalania kursów walut i ich przedstawiania w sposób powszechnie dostępny (art. 111 ust. 1 punkt 4 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe), to jednakże swoboda ustalania kursów odnosi się do tych czynności bankowych odbywanych w danym momencie tak ażeby konsument miał wiedzę co do wysokości danego świadczenia. Nie dotyczy to przyszłych transakcji, albowiem kurs wymiany bądź też algorytm w jaki będzie ustalany kurs winien być jasny dla konsumenta, a jednocześnie ma nie pozwalać na dowolność kształtowania kursu. Sąd nie zgadza się ze stanowiskiem strony pozwanej, że skoro stosowany przez niego kurs miał charakter rynkowy to nie doszło do naruszenia interesu konsumenta. W szczególności znaczenie ma tu nie samo wykonywanie umowy, lecz postanowienia tej umowy, które pozwalały na swobodne kształtowanie kursu. Zwrócić również należy uwagę, że konkretny bank może nie być zainteresowany uczestniczeniem na rynku kantorowym, bądź też że w pewnym momencie bank może zacząć stosować kursy droższe niż oferuje rynek. Ponadto należy zwrócić uwagę, że Bank mógł stosować różne kursy w zależności od typu transakcji – inne w celu rozliczania kredytów hipotecznych, inne do rozliczania płatności kartą kredytową za granicą, inne w obrocie kantorowym.
Sąd dostrzega, że sposób kształtowania tabeli kursów Narodowego Banku Polskiego ulega zmianom, tak jak w przypadku pozwanego Banku, niemniej jednak kurs Narodowego Banku Polskiego ma charakter zewnętrzny i obiektywny, natomiast sposób ustalania tabeli kursów przez pozwany [OSOBA] autonomiczną decyzję ekonomiczną. Bez znaczenia pozostaje tu kierunek zmian przedmiotowej tabeli kursów. Nawet jeżeli zmiany regulaminu lub innych regulacji banku powodowały, że postanowienia w tym przedmiocie przestawały być abuzywne, nie prowadzi to do konwalidacji pierwotnych postanowień umownych, albowiem do takich zmian nie doszło na skutek świadomej decyzji konsumenta, lecz jednostronnej decyzji pozwanego Banku.
Wykładnia postanowień umownych nie powinna również być determinowana tym, że dopiero po zawarciu umowy weszły w życie przepisy nakazujące bankom w przypadku udzielania kredytu denominowanego lub indeksacyjnego przedstawienia kredytobiorcy szczegółowych zasad określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu (art. 69 Prawa bankowego), czy też informacji co do ryzyka kursowego. Nieważność umowy związana jest bowiem nie ze sprzecznością postanowień umowy z ww. przepisem, lecz z przepisami prawa unijnego i implementowanych na ich podstawie przepisów prawa polskiego, w tym w szczególności art. 3851 k.c. Sąd nie podziela stanowiska, że Bank dochował obwiązujących w ówczesnym czasie standardów informacyjnych.
Sąd nie podzielił stanowiska pozwanego, że nie doszło do naruszenia interesów konsumentów. Wskazać należy, że na koszt zawartej umowy kredytu wpływ miał kurs kupna lub sprzedaży, a te dyktował Bank. Konstrukcja umowy zakładała również, że wypłata kredytu była przeliczana według kursu kupna, zaś spłata kredytu, według kursu sprzedaży. Ryzyko obniżenia kursu franka szwajcarskiego w stosunku do złotego polskiego mogło być ono ograniczane przez Bank w ten sposób, że uzyskiwał on dochód również z prowizji, spreadu walutowego. Jednocześnie jako wyspecjalizowana instytucja finansowa, dysponująca wykwalifikowanym personelem mogła zabezpieczyć się przed ryzykiem kursowym poprzez opcje walutowe, kontrakty terminowe lub chociażby samo ubezpieczenie. Ryzyko konsumentów związane ze wzrostem kursu waluty nie było ograniczone, nie dysponowali oni ani wiedzą, ani możliwością zabezpieczenia się przed tym ryzykiem. Sąd zgadza się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie, wyrażonym w wyroku z 28 czerwca 2022r. i wskazuje zatem, że narzucenie konsumentom nieograniczonego ryzyka kursowego w umowie kredytu waloryzowanego do CHF rażąco narusza ich interesy, gdyż grozi im znaczącym wzrostem zadłużenia i wzrostem wysokości raty, czego konsumenci zarabiający w walucie krajowej mogą nie być w stanie udźwignąć. Należy jednak wskazać, że sytuacja taka przekłada się co najmniej na narażenie konsumentów na znacznie wyższe koszty kredytu, niż te których mogli oczekiwać na etapie zawierania umowy, działając wówczas w zaufaniu do banku i udzielonych im przez bank informacji.
Powyższe argumenty przemawiają za nieważnością Umowy. Sąd podzielił wyrażony w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym klauzule denominacji walutowej w umowach kredytu powinny być, na podstawie art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego traktowane jako służące określeniu głównego świadczenia stron w postaci wypłaty kwoty kredytu i spłat kwoty kredytu w ratach. Jeżeli więc kwota kredytu jest określona niejednoznacznie, przez odniesienie do przyszłej tabeli kursowej, określanej dyskrecjonalnie przez pozwany [OSOBA], to konsensus, co do głównych świadczeń stron nie zostaje osiągnięty. Skoro kwestionowane postanowienia odnoszą się do głównych świadczeń stron to należy przyjąć, że brak jest konsensu, co do niezbędnych elementów umowy kredytu (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2022 r., sygn. akt II CSKP 415/22). Podzielić przy tym należy poglądy wedle których wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (podobnie wyroki SN: z 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, i z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22).
Klauzula ryzyka walutowego zastrzeżona w umowie kredytu indeksowanego podlega kontroli pod kątem abuzywności, jeżeli jest nietransparentna, co należy oceniać z uwzględnieniem informacji udzielonych konsumentowi przed zawarciem umowy. Klauzula taka może być uznana za abuzywną, jeżeli nakłada na kredytobiorcę nieograniczone ryzyko walutowe, jeżeli nie zostało ono zrównoważone innymi postanowieniami umownymi (wyrok z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, P. Grzegorczyk, M. Romańska, R. Trzaskowski).
Nie zmienia oceny Sądu to, czy Tabela kursów jest ustalana w podobny sposób jak tabela kursów Narodowego Banku Polskiego, zaś kurs pozwanego Banku jest jednym z tych na których opiera się kurs Narodowego Banku Polskiego. Niedozwolone jest natomiast to, że powodowie [OSOBA] o sposobie ustalenia przedmiotowej Tabeli kursów, jak również o niezmienności metodologii jej ustalania. Redakcja Umowy nie wskazywała na metodologię i przez to sama w sobie była niedozwolona. Skoro gwarantem ochrony interesów konsumentów miały być regulacje wewnętrzne Banku, to nie można uznać, że nie miały one charakteru uznaniowego, zaś postanowienie w tym przedmiocie nie było przejrzyste.
Nieważność Umowy powoduje również niemożliwość zastąpienia klauzul abuzywnych innymi normami prawa, w tym w szczególności zastąpienia Tabeli kursów, kursem Narodowego Banku Polskiego, czy też życzliwą wykładnią zmierzającą do zachowania umowy i uzupełnienie treści oświadczeń woli, albowiem trudno doszukiwać się jaka ta wola miałaby być. Nie można bowiem zastąpić zawartych w nich niedozwolonych postanowień przepisami o charakterze dyspozytywnym, ani bez zgody Kredytobiorców nadal pozostawić je w umowie. Ocena sądu, że umowa jest nieważna, możliwa jest także wówczas, gdy z uwagi na brak przepisów dyspozytywnych, woli stron zastąpienia abuzywnych postanowień innymi przepisami, czy też ich modyfikacji, braku woli konsumenta sanowania niedozwolonych klauzul, utrzymanie jej w pozostałej części nie jest z punktu widzenia przepisów prawa krajowego możliwe (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 4 września 2020 r., V ACa 44/19). Zgodnie ze stanowiskiem TSUE wyrażonym w wyroku z 8 września 2022r. o sygn. [OSOBA]80/21, które Sąd podziela, wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Przepisy te stoją natomiast na przeszkodzie temu, by sąd usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą, a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C-19/20). W przedmiotowej sprawie nieuczciwa część klauzul, w tym klauzule przeliczeniowe nie stanowią odrębnego zobowiązania umownego, w związku z czym usunięcie tej części nie oznaczałoby zmiany tego warunku poprzez naruszenie jego istoty.
Do konwalidacji nie prowadzi podpisanie aneksu do umowy lub zmiana regulaminu w trakcie obowiązywania umowy w zakresie w jakim dane postanowienia są abuzywne. Konsumenci mogą zrezygnować z powoływania się na abuzywny charakter klauzuli w ramach umowy odnowienia zobowiązania (czyli pozasądowo), w której odstępują od dochodzenia roszczeń będących konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli, z zastrzeżeniem że odstąpienie to jest oparte na dobrowolnej i świadomej zgodzie, a więc w chwili tego odstąpienia konsumenci byli świadomi niewiążącego charakteru klauzuli i wynikających z niego konsekwencji (por. wyrok z dnia 9 lipca 2020 r., C-452/18, XZ, pkt 28-29). Umowa nie staje się ważna tylko z tego powodu, że strony umowy wyeliminowały z umowy postanowienia mające charakter abuzywny, ale jedynie wówczas gdy w chwili sporządzania aneksu konsumenci mieli wiedzę na temat abuzywności tego postanowienia, jak również że mieli pełną wiedzę na temat innych konsekwencji z tym związanych.
Niezależnie od powyższego należy podzielić te wypowiedzi orzecznictwa z których wynika, iż postanowienia umowy, określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Dominuje trafny pogląd, że takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumentów polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumentów. Takie uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy-banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134). Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorców nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18). Jak wyżej wskazano zastrzeżone w umowie kredytu złotowego waloryzowanego do waluty obcej klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych kształtujące mechanizm waloryzacji, określają główne świadczenie kredytobiorców. To, że postanowienia określające sposób ustalania kursu waluty obcej, które składają się na klauzulę waloryzacyjną zawartą w umowie kredytu, określają główne świadczenie kredytobiorców, nie oznacza, że te postanowienia nie podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności. Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają bowiem takiej kontroli jedynie pod warunkiem, że zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Takie rozwiązanie, wywodzi się z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Na gruncie powyższych przepisów wskazuje się kwestię ustalenia jednoznaczności postanowień określających główne świadczenia stron również w kontekście obowiązków informacyjnych banków związanych z poinformowaniem konsumentów o kwestii ryzyka kursowego jakie wiąże się z zawierana umową.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE dotyczącym wymogu przejrzystości, poinformowanie przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach owego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumentów. To w szczególności na podstawie tej informacji podejmuje on decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (wyrok TSUE z 10.6.2021 r., BNP Paribas Personal Finance, C-609/19, pkt 41, [OSOBA], czy w niniejszej sprawie został spełniony wymóg przejrzystości, powinna zostać zbadana przez Sąd odsyłający w świetle wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, wśród których znajdują się reklamy i informacje dostarczone w ramach negocjacji umowy kredytu, rozpatrywanej w postępowaniu głównym przez samego kredytodawcę (C-776/19-C 782/19, pkt 66). Odnośnie umowy kredytu denominowanego w walucie obcej TSUE orzekł, że dla celów analizowanej oceny istotne są wszelkie informacje dostarczone przez przedsiębiorcę, które mają na celu udzielenie wyjaśnień konsumentowi co do funkcjonowania mechanizmu wymiany i związanego z nim ryzyka. Szczególne znaczenie prezentują wyjaśnienia dotyczące ryzyka dla kredytobiorcy związanego z wysoką deprecjacją środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, oraz wzrost zagranicznej stopy procentowej (C-776/19-C 782/19, pkt 69). Jak się wskazuje instytucje finansowe muszą zapewniać kredytobiorcom informacje wystarczające do podejmowania przez kredytobiorców świadomych i rozważnych decyzji, oraz powinny wyjaśniać, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłyby wzrost zagranicznej stopy procentowej i silna deprecjacja środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę (CERS/2011/1, pkt 1). Jak wynika z orzecznictwa TSUE kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu, denominowaną w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Ponadto przedsiębiorca musi przedstawić możliwe zmiany kursów wymiany walut i ryzyko związane z zawarciem takiej umowy (C-609/19, pkt 50). Ponadto wskazuje się, że w ramach umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, przekazywanie konsumentowi informacji opartych na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy, nie spełnia wymogu przejrzystości (C-776/19-C 782/19, pkt 74). W tym kontekście TSUE orzekł, że wykładni art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG należy dokonywać w ten sposób, iż wymóg przejrzystości warunków umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, które narażają kredytobiorcę na ryzyko kursowe, jest spełniony wyłącznie w sytuacji, gdy przedsiębiorca dostarczył temu kredytobiorcy dokładnych i wystarczających informacje odnośnie ryzyka kursowego, pozwalających właściwie poinformowanemu i rozsądnemu przeciętnemu konsumentowi na dokonanie oceny ryzyka potencjalnie znaczących skutków gospodarczych takich warunków umownych dla jego zobowiązań finansowych w trakcie całego okresu obowiązywania tej umowy. Okoliczność, że konsument oświadczył, iż jest w pełni świadomy potencjalnego ryzyka wynikającego z zawarcia danej umowy, nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wymóg przejrzystości (postanowienie TSUE z 6.12.2021r., ERSTE Bank Hungary, C-670/20).
Najnowsze orzecznictwo w tej materii wskazuje również, że już sam fakt niepoinformowania konsumentów o ryzyku walutowym ma wpływ na ważność poszczególnych klauzul umownych. Wskazać bowiem należy, że już sam brak przekazania, przez pracowników banku, konsumentom wiadomości dotyczących postanowień waloryzacyjnych umowy, powoduje, że klauzule takie są nieważne ex tunc i ex lege. Podkreślanie wymaga zatem, że niedotrzymanie przez Bank obowiązku w postaci poinformowania konsumentów o ryzyku walutowym związanym z tego typu Umową, powoduje, że niektóre jej postanowienia, w szczególności te które odnoszą się bezpośrednio do waloryzacji, są nieważne. Sąd podziela przy tym stanowisko Sądu Najwyższego, który w wyroku z 3 lutego 2022r. sygn. akt II CSKP 415/22 wskazał, że „Niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte nieskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną”. Literatura przedmiotu w tej kwestii również wskazuje, że „ kluczowe zagadnienie związane z klauzulą ryzyka kursowego to realizacja obowiązków informacyjnych przez kredytodawcę. Wiąże się nie tylko z wykładnią art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, ale również przenika na płaszczyznę art. 3 dyrektywy 93/13 za pośrednictwem art. 5 dyrektywy 93/13 stanowiąc tym samym kryterium oceny abuzywnego charakteru klauzuli ryzyka kursowego.” ([OSOBA] ryzyka kursowego w wyroku SN II CSKP 415/22 z dnia 3 lutego 2022r. LEX/el. 2022). Konsumentowi należy zatem przekazać informacje o wszystkim, co może mieć wpływ na zakres jego obowiązków. Wiadomości te mają mu pozwolić na ocenę jego sytuacji ekonomicznej, związanej z zawieraną umową. Podkreślenia wymaga przy tym fakt, że Bank musi przekazać te informacje w sposób przejrzysty, zarówno pod względem formalnym, poprzez użycie prostego i zrozumiałego języka, jak i materialnym, poprzez przedstawienie skutków ryzyka kursowego, oraz kontekstu gospodarczego wpływającego na jego realizację. Przy ocenianiu realizacji obowiązków informacyjnych przez przedsiębiorcę, Sąd bierze pod uwagę wiadomości, którymi konsument dysponował w chwili zawierania umowy z Bankiem.
Mając na uwadze powyższe wskazania w okolicznościach sprawy nie można było przyjąć, iż kredytujący Bank dopełnił obowiązku należytego poinformowania powodów o ryzyku walutowym. W ocenie Sądu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do ustalenia o czym i w jakim stopniu powodowie [OSOBA] o potencjalnym ryzyku zmiany kursu waluty od których zależy ich zobowiązanie, o tym w jakim zakresie i okresie kursy te ulegały zmianie oraz o tym od czego może zależeć zmiana kursu waluty. W tym zakresie ustalenia można poczynić tylko na podstawie zeznań powodów, które wskazywały, iż informowano ich tylko o możliwie niewielkich wahaniach kursu franka i w tym zakresie akceptowali oni ryzyko walutowe. Oświadczenie woli konsumentów w braku innych środków dowodowych w świetle ugruntowanego orzecznictwa nie jest wystarczającą podstawą do uznania, iż przedsiębiorca dopełnił obowiązku informowania o ryzyku walutowym i w związku z tym nawet postanowienia umowy odnoszące się do głównego świadczenia stron tj. kwestii związanych z przeliczaniem kursu waluty mogą być badane pod kątem abuzywności. Uznanie zaś w okolicznościach sprawy jak wyżej wskazano postanowień tych za niedozwolone skutkuje niezwiązaniem nimi konsumentów, a w konsekwencji w związku z tym, iż stanowią one o głównym świadczeniu stron o nieważności całej umowy, zgodnie z wnioskiem powodów [OSOBA] o skutkach takiej decyzji.
Nie można uznać by żądanie powodów [OSOBA] z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Po pierwsze, to pozwany [OSOBA] umowne, stworzył wzór umowy, który przedstawił kredytobiorcom do podpisu. Powodowie [OSOBA] na treść umowy. Zostali przy tym narażeni na nieograniczone ryzyko kursowe. Bank nie zaproponował im przy tym jakiegoś kompromisowego rozwiązania. Konsekwencje stosowania niedozwolonych postanowień umownych przez przedsiębiorcę jest przy tym regulowane przepisami prawa unijnego oraz polskiego, z których konsumenci mają prawo skorzystać, w sytuacji, gdy ich prawa i interesy są naruszane.
Nieważność Umowy skutkuje oceną Sądu, że świadczenie spełnione przez konsumentów ma charakter świadczenia nienależnego (art. 410 § 2 k.c.).
Powodowie [OSOBA], dlatego Sąd zasądził kwoty na rzecz powódki [OSOBA] albowiem to z jej konta pobierane były świadczenia na poczet spłat kredytu. Mając na uwadze przytoczone wyżej rozważania, Sąd uznał za zasadne zasądzenie od Banku na rzecz powódki [OSOBA] kwot, jak w pkt II wyroku.
Wysokość zasądzonego świadczenia na rzecz strony powodowej wynikała z zaświadczeń wystawionych przez Bank. Należy zaznaczyć przy tym zaznaczyć, że Bank udzielał kredytu i znana jest mu wysokość uiszczonych na poczet umowy świadczeń. Bank nie podważał autentyczności wystawionej przez niego dokumentacji, nie powoływał się również na błędy w wyliczeniach dokonanych przez pracowników Banku.
Sąd uznał za niezasadny podniesiony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania. Umowa kredytu nie jest umową wzajemną, lecz umową dwustronnie zobowiązującą, do której art. 496 i 497 k.c. można stosować jedynie odpowiednio. W przypadku świadczeń jednorodnych po obydwu stronach danego stosunku prawnego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, interes Banku może być zrealizowany poprzez potrącenie własnej wierzytelności z wierzytelnością kredytobiorcy.
O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd orzekł na zasadzie art. 481 § 1 k.c. uznając, że żądanie strony powodowej miało charakter bezterminowy. Kluczowe zatem w tej materii pozostawało skuteczne wezwanie pozwanego do zapłaty dochodzonych przez stronę powodową kwot oraz czas na zapoznanie się z nimi strony przeciwnej. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażone w wyroku z 7 grudnia 2023 r., sygn. akt C-140/22, w sprawie Sm i in. przeciwko mBank S.A. zgodnie z którym odsetki ustawowe za opóźnienie w sprawach frankowych przysługują konsumentowi od momentu skutecznego wezwania banku do zapłaty kwot, w związku z nieważnością umowy. W kwestii powstania stanu wymagalności dochodzonych kwot 145801,70 zł oraz 21243,64 CHF istotne pozostawało doręczenie pozwanemu wezwania do zapłaty. Zostało ono doręczone 7 lipca 2022, gdzie termin zapłaty został oznaczony na 14 dni od daty doręczenia wobec czego Sąd orzekł o odsetkach jak w pkt II wyroku.
W wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. w sprawach połączonych BNP Paribas Personal Finance (od C‑776/19 do C‑782/19) Trybunał Sprawiedliwości dokonał wykładni przepisów dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) między innymi w kontekście reguł przedawnienia roszczeń wynikających z umowy kredytu hipotecznego denominowanego we franku szwajcarskim, wymogu przejrzystości oraz znaczącej nierównowagi pomiędzy stronami takiej umowy. Termin przedawnienia roszczeń konsumenta wynikających z umowy kredytu frankowego nie mógł, zdaniem TSUE, rozpoczynać swojego biegu w dniu przyjęcia oferty kredytu, ponieważ konsument nie mógł wówczas wiedzieć o całości swoich praw wynikających z dyrektywy 93/13/EWG. Odmienna wykładnia naruszałaby art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG oraz unijną zasadę skuteczności. Z tych też względów podniesiony zarzut przedawnienia Sąd uznał za niezasadny.
O kosztach procesu Sąd postanowił na podstawie art. 98 k.p.c. Strona pozwana przegrała sprawę w związku z czym Sąd uznał za zasadne obciążenie w całości kosztami procesu stronę pozwaną. Na kwoty procesu poniesione przez stronę powodową złożyły się opłata od pozwu w kwocie 1000 zł, opłata od pełnomocnictwa w kwocie 34 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika będącego adwokatem ustalone na podstawie § 2 pkt 7 [OSOBA] z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji.
Na podstawie art. 369 § 11 k.p.c., sąd informuje, że w związku z przedłużeniem terminu do sporządzenia uzasadnienia wyroku, przedłużony został termin do wniesienia apelacji i wynosi on trzy tygodnie.